Rafiq Tağıdan sonra

Yazıçı, jurnalist Rafiq Tağının ölümündən 1 il keçir. Gecə qaranlığında bıçaqlanan, amma sağ qalan Rafiq Tağınının həyatı xəstəxanada bitirildi. Cinayətin üstü hələ də açılmamış qalır. Elmar Hüseynovun qətli kimi.

 Bəs bu 1 ildə nələr dəyişdi? Yadınızdadırsa jurnalist Elmar Hüseynovun qətli böyük şok yaratmışdı. Yerli və beynəlxalq ictimaiyyət hərəkətə gəlsə də, jurnalistikada əks-effekt yaratdı.

Qeyri-rəsmi senzura ilə yanaşı daha təhlükəli virus - özünüsenzura yayıldı. Rauf cinsindən olanlar üçün satılmağa fürsət oldu. Hələ həbsdən buraxılmamış qətldə İlham Əliyevin günahsız olduğunu iddia edən yazı yazdı.

Pula getməyənlər isə küyə getdi. Yazılarının itiliyində xeyli dəyişiklik etdilər. Zamin Hacı, Aynur Camalqızı və s. Saymadıqlarımı jurnalist dostlar desin. 1998-ci ildə "Ac generallar və tox əsgərlər" adlı yazısına görə dağ postuna əsgər göndərilən Zamin Hacı Elmar Hüseynovun ölümündən sonra "blokuma təhlükəsiz girmək istəyirəm" deyə açıqlama verdi. Məhz bundan sonra ciddi siyasi-satirik qələm "itoynadan"lığa çevrildi. Tənqid mırt tutmaqdan o yana keçmədi.

Elmar Hüseynova dəyən güllə necə susqunluq yaratdısa, Rafiq Tağıya dəyən bıçaq da ədəbiyyat aləminin gölünə o şəkildə daş atdı. Hadisə baş verən gecə azad yazarlar cinayətkar axtarışına çıxdılar. Müsəlmanların simasında qatil, qatilin gizləndiyi məkan kimi İran "ifşa" edildi. Motiv kimi 5 il əvvəl baş verən dindarlarla məhkəmə çəkişməsi göstərilirdi.

Əsl mərəkə "54+ bəyanatı"ndan sonra yaşandı. Müsəlmanlardan qorunmaq istəyilə  Avropadan acizyanə şəkildə imdad diləyən bəyanatın altına xeyli yazar imza atdı. Rafiq Tağının ölümünün də öz fürsətçiləri çıxdı. Şeyx Nəsrullah kimi məktub altında gizlənən Ağalar Məmmədov nəfəsi Avropada aldı. Həqiqətdə heç bir cəsarətli vətəndaş mövqeyi ilə yadda qalmayan bu adam qorxaqlığından Avropada da bir şey əksiltmədi. Orda da hakimiyyətin qətldə əli olmaması ilə bağlı arqumentlər gətirən yazılar yazdı.  Onun getməsi ilə zatən bir şey itirimədik. Əvəzində Azərbaycan təmizləndi.

Qətlin baş verdiyi, bəyanatın ortaya çıxdığı gün yazmışdım ki, İranda, Turanda cinayətkar axtarmayın. Rafiq Tağı cinayəti hakimiyyətin yazarlara "Sus!" əmridir. Dindar fobiyası çox çəkmədi. Tezliklə barıt tüstüsü dağıldı. Lülənin ucu göründü. Ədəbi aləmdə ölkədən bezmək, tüpürüb getmək, azərbaycanlıların nadanlığı söhbətləri vüsət aldı. Bugünkilər Axundov, Mirzə Cəlil dövrünün nadanlığını görsəydilər, qaçmağı yox, intiharı təklif edərdilər. 

Azad yazarlardan ilk həmlə Əli Əkbərdən gəldi. Hadisədən dörd-beş ay sonra oxucuları onun səsini İsveçrədən eşitdilər. Gedişin ilkin səbəbi bədii yaradıcılıqla məşğul olmaq göstərilsə də, sonradan "Xədicənin evi", "videokameranı üstümə atıb şərləyəcəkdilər", "uşaqlarımın gələcəyini düşünməliyəm" kimi arqumentlərini oxuduq. Təxminən siyasətdə susmağı seçən müxalifətçilərin "balalarım var, onları fikirləşməliyəm" bəhanəsi kimi. 

Doğrudur, İsveçrədən yazan Əli Əkbərin səhifəsində daha cəsarətli söhbətlərin şahidi oluruq. Ancaq oxucusunun yanında olmayan yazıçı ədəbiyyat üçün deyilsə, ölkə üçün itirilmiş yazıçıdır. Çünki yazılan kitabın qüvvəsi onu oxuyub bağlayanadəkdir. Oxuyan on adamdan biri dəyişər, ya dəyişməz. Prinsipləri daşıyan yazıçı isə siyasi hakimiyyət üçün daim rəqibdir. Onunla mübarizə bütöv bir cəmiyyətlə mübarizə deməkdir. SSRİ-ni lərzəyə gətirən Soljenitsinin kitabları illərlə heç yerdə çap edilmirdi. Bu adamın ölkədə qalması belə güclü baş ağrısı idi. Soljenitsin ölkədən çıxarılandan sonra hər şey unuduldu. Mövcud yazarları Soljenitsinlə müqayisə etməyə belə dəyməz.

Növbəti ciddi dəyişiklik Seymur Baycanda getdi. Seymur Baycan əvvəllər də siyasi tənqidi qələmi olan yazıçı kimi tanınmayıb. Daim azərbaycanlıların meşşan həyat tərzinin tənqidçisi, marginal həyatın əleyhdarı kimi gündəmdə qalıb. Məişət temalarından yazan Seymurun bu dərəcə marginallaşacağını mən də təsəvvür etməzdim.

Mia.az saytında yazdığı son 10-15 məqaləyə baxdım. Yazılarının heç birində "İlham Əliyev" söz birləşməsinə rast gəlmədim. Tənqid bir yana qalsın, məqalələrində o, bu şəkildə cümlələr işlədə bilərdi: "O gün AZTV-ə baxırdım. İlham Əliyevin qırmızı lent kəsdiyini gördüm". Yaxud "Yol qırağında siqaret çəkirdim. Birdən korteji ilə qabağımdan gəlib keçdi". Amma yox ki, yox. Seymur Baycanın yaradıcılığında İlham Əliyevin təkcə tənqidinə yox, söz birləşməsinin özünə belə tabu var. Məmur təbəqəsindən olan digər şəxslərin adının hallandırılmasında da bu prosses yavaş-yavaş özünü göstərməkdədir. 

Bu məqamda gənc-qoca yazarların yaradıcılığı ilə Anarın yaradıcılığı arasında bir analogiya aparmaq istərdim. Fikir vermisizsə, ayoçular yazıçı Anarı ədəbi qüsurlarda deyil, vətəndaş mövqeyi göstərməməkdə ittiham edirlər. Yəni Anardan hakimiyyətin siyasi tənqidi tələb olunur. Düzdür, hərdən Anarın sovet dövründə xarici yazıçılardan ilhamlanıb yazdığı romanlara plagiat deyirlər. Ancaq eyni priyomu öz romanlarında pastij adlandırırlar. Mənim də yazarlardan tələbim məişət mövzuları ilə baş girləmək yox, siyasi tənqiddir. 

Rafiq Tağının ölümündən sonra marginallaşma, tənqidçi ədəbiyyatdan soyuma geniş hal alıb. Günahkar isə yazarların özünüsenzura xəstəliyi yox, ictimaiyyət göstərilir. Senarisini elə Anarın yazdığı "Evləri köndələn yar" tamaşası yadınızda olar. Orda toyları, mentaliteti tənqid edən edən ateist professor obrazı günümüz üçün ironik qəhrəmandır. Ateist professor mental adətləri kəskin tənqid edir, amma toya gedir. İşi düşəndə bazarkomun qapısını döyür. "Uçastkovının balıq payı"ndan (bir banka kürü də ola bilər) alıb, bazarkom üçün elçi düşür. Özü də qızı üçün. 

"54-lər bəyanatı"na imza atanda bizim gənc yazarlar Mirzə Cəlilin "Ölülər" əsərinin qəhrəmanlarına çevrilmişdilər. Rus təhsilli Mirzə Hüseynlərin, Əlibəylərin duruşunu almışdılar. Taleyin ironiyasına bax ki, qismətdə Anarın əsərinin qəhrəmanları olmaq da varmış.

Bir neçə söz Rafiq Tağı haqqında. Rafiq Tağı istedadlı, ancaq bəxtsiz insan həyatı yaşadı. O, nə hökümətpərəst olub, dövlət mükafatlarına yiyələndi. Nə də tam müxalif cinah tutub, dissident yazıçıya çevrildi. Bir insan ömrü yaşadı. Ömrünün sonuna az qalmış ədəbi şəxsiyyət kimi öldü. Ölümündən sonra dirildi. Ondan mübariz ateist yazıçı obrazı düzəltmə cəhdi edildi. Ancaq yenə də taleyin ironiyası özünü göstərdi. Peyğəmbər haqda təhqir yazan bir kimsə, elə həmin peyğəmbərin sözləri ilə o dünyaya yola salındı.

Ümumiyyətlə gənc yazarlar arasından kimdənsə maarifçi ateist yazar, Axundov düzəltmə cəhdi var. Uğursuz cəhddir. Axundovdan bu yana bircə nümunənin tapıla bilməməsi buna sübutdur. O da ona görə ki, Axundov dövrünün mollası ehkamçılığında daha prinsipal idi. İndiki mollalar küçədə ölüb qalan rus bomjuna da yasin oxuyar. Təki pul gəlsin. Sovet dövrünün yazıçılarını ümumiyyətlə qatmıram. Arandan, yaylaqdan yazıb, tut arağından sonra "Allaha and olsun" deyən adamlara maarifçi demək belə ayıbdır. 

Siyasətdə nala-mıxa vurmağın axırı olmadığı kimi, ədəbiyyatda da nala-mıxa vurmağın axırı yaxşı qurtarmır. Daha ciddi hədəflər seçilə bilərdi. Amma diqqəti yayındırmaq üçün hakimiyyət Rafiq Tağını "rasxod"a buraxdı. 

Rafiq Tağının qətli gənc yazarların yaradıcılığının üstünə özünüsenzura buludu çəkdi. Alayı temalardan yazmaqla qələmi korşaltmaq cəhdiləri başını aldı getdi. Digər ayoçulardan ümumiyyətlə yazmıram. Poeziyanın gücünə inanan sufi dərvişləri kimi yerlərində fırlana durublar. Elə hey göylərə baxırlar. Bəxtiyar Hidayətin müsahibəsində AYO haqda dediyi kimi "igid ölüb, adı qalıb". Bugünü üçün yaşayanlar şübhəsiz gələcək üçün sima buraxmayacaqlar. Günün biri Qan Turalı kimi Əjdaha dağının gözündən su içəcəklər. 

Məhşur "Kral öldü, yaşasın Kral" aforizminin dəyişdirilmiş formasında yazımı bitirmək istəyirəm. "Tağı öldü, yaşasın yeni tağılar!".