Nə günə Qaldın Tural

İnsanlar var ki, bir ömür yaşayır, özünü tapa bilmir. Nə istədiyi peşədə işləyir, nə bacardığı. Varlı olur, cəmiyyətdə siması olmur. Gənc vaxtlarının miskin xatirələrilə ömrünün sonun sayır.

İnsanlar da var ki,  çox gənc yaşda özünü, usta olduğu sahəni tapır və tanınır. Bu cür davam edən adamlar həyatını həm mənalı yaşayır, həm də məhşur şəxsiyyət kimi başa vurur. Bəzən var-dövlət sahibi olmurlar, amma yaşadıqları cəmiyyətdə bir sima olurlar. Bu insanların əsl faciəsi isə özlərini layiq olduqları yerdən qoparıb, cəngəlliyə atması ilə başlayır. Qan Turalı belələrindəndir.

Son günlərin ədəbiyyat saytlarının əsas intriqa mövzusu Qan Turalının yazıçı Anardan götürdüyü müsahibədir. Müsahibəyə gələn reaksiyalara keçmişdə yaşananların hesablaşması da demək olar.

Tural Anardan niyə müsahibə götürüb, Anar ona nə deyib, hansı suallar verilməliydi, amma verilməyib kimi müzakirələrə girmək istəmirəm. Məsələ aydındır. Anar "tövbə qapısı"ndan Turalın keçməsini istəyib. İstədiyi sualları eşidib, istədiyi cavabları verib. Bu vəziyyətdə gerçəkdən məhkəmə quracaq kimsə varsa, o da Anardır.

Qan Turalını Azərbaycana "Azadlıq" qəzeti tanıtmışdı. "Azadlıq"ın verdiyi azadlıqla istedadını tanıda bilmişdi. Əyalətdən gələsən, heç bir qazanc vəd etməyən universitet ixtisası (fəlsəfə) bitirəsən və 22-23 yaşında bütün ölkəyə tanınasan. Çoxusunun başı üstə "Domokl qılıncı"na çevriləsən. 

Bu Turalın qalxdığı zirvə idi və deyə bilərəm ki, siyasi tənqidçilik bu insanın çörək və şöhrət qazanacağı yeganə sahə idi. O, özünü tapdığı yeri itirdi.

Kulisə getməklə itirdi. İtirmək var itirmək. Tural indi özünü bitirməklə məşğuldur. Bəlkə də belə yaxşıdır. Cazibə qanununa görə zirvədən yuvarlanan özünü dərənin dibində tapmalıdır. Anarla müsahibəsininin üstündən keçmək olardı. Amma Qənirə Paşayevadan götürdüyü son müsahibə əsl faciədir. Müsahibə deməklə səhv edirəm, mədhiyyə. Yazını oxuyub bu sualı verdim: Qənirəyə mədhiyyə yazacaq günlərəmi qaldın, Tural?

Qənirənin özündən savayı var-yoxunu mədh etməklə qalmayıb, onun şagird vaxtı "Master və Marqarita"nı oxumasına təəccüb və heyrətini gizlədə bilmir. Özü də rus dilində oxumasına. Əvvala, "Master və Marqarita"nı uşağa oxumağa tövsiyyə edənin ağlı yoxdur. İkincisi, bir adam uşaq vaxtında bu əsəri oxuyub, dərk etdiyini deyirsə, onun psixi vəziyyətinə şübhə etmək lazımdır.

Özü də bu nə deməkdir, rus dilində mütaliə edən adamla fəxr etmək? "İlham Əliyev rus, ingilis dillərini bilir" deyə, onun fəxr edən hakimiyyət məddahlarından  nə fərqin oldu? Sənin mədh etdiyin heç İlham da deyil.

"Qənirə - özünəqayıdış hekayəsi" bloq yazımda yazmışdım. Qənirə mükəməlliyyətçi uşaq böyütmək istəyən sovet ailəsinin uşağı olub. Belələri baxçadan rus, ingilis dilini öyrənirlər, amma həyatın özündən öyrənmək şansları olmur. Nəticədə psixozla yaşayan, heç nədən doya bilməyən natamam adamlar ortaya çıxır.

Qənirədən Günel Movlud da "lent.az"da müsahibə ötürüb. Amma bu müsahibə mədhiyyə yox, Qənirənin kəşfi idi. Məhz o müsahibə yazım üçün ilham mənbəyi olmuşdu. Günel də səninlə eyni mühitdə işləyir, amma o simasını itirməyib. Deyim ki, tənqidçi publisistikada yüksəliş dövrünü yaşayır.

Qan Turalı "Azadlıq"dan "Siyasətdən bezmişəm, ədəbiyyatçı olmaq istəyirəm" bəhanəsi ilə getmişdi. Gedərkən reaksiya verməmişdim. Bu vaxtacan nə hansısa yazıda, nə də statuslarda onun haqda "satqın", "xəyanətkar" sözlərinin heç birini işlətməmişəm.

Birincisi, siyasi mənsubiyyəti olmayan adamdan heç vaxt siyasi öhdəlik tələb etmirəm və bu kəlmələri lazımsız görürəm. İkinci, siyasi tənqidçiliyi atıb ədəbiyyatçı olacaqsansa, səni ədəbiyyatçı kimi tənqid edəcəyik.

Tural ədəbiyyatçı kimi təkcə ilk romanını deyil, həm də fiaskosunu yazdı. Belə bir söz var: "Hər bir şəxs mükəmməl roman yaza bilər - öz həyatı haqda". O, bu şansı da məhv etdi. Süjetini avtobioqrafiyasından götürdüyü "Mustafa" romanını plagiat sonluqla bitirdi. Həm də bir kinonun mövzusundan götürülmüş ad və süjetlə. 

Hələ abzas.net-də çalışanda Rasim Qaracanın "Ədəbi istedadı sıfırlarda seyr edən Qan Turalını və Elmin Həsənlini “Alatoran”ın az qala hər sayında dərc etməliyəm?" fikrini tam anlamamışdım. Çünki ortada ədəbi məhsul da yox idi. Amma zaman özünü göstərdi. 

2010-ci ilin sonunda Qan Turalı "Mustafanın qurbanlığı" adlı köşə yazısı yazıb. Köşə "Evə dönüş" türk filmində solçu təmayüllü Mustafanın hərbi xunta tərəfindən həbs edilməsi, həbsxanada işgəncələrə məruz qalması və gününmüzlə əlaqəsindən danışır. Yazını internetdə tapa bilməzsiz, amma "Azadlıq"ın arxivində durur.

Romanı haqda "Aynadakı Mustafa" yazısını yazanda bu köşədən xəbərim yox idi. Ancaq ad gəlib həqiqətin üstünə oturub. Və sən Tural, "ədəbiyyat ilə məşğul olacam" deyib, zirvədə ikən gedəsən, "Mustafanın qurbanlığı"nı "Mustafa"nın çurbanlığına çevirəsən. Bilmirəm, Qan Turalı Qaraqanın "A" romanı haqda hansı tənqidləri işlədib. Fakt odur ki, Mustafanın aqibəti ucuz kinoplagiat sonluqla bitir. Bax budur, keçmiş siyasi tənqidçinin, indiki ədəbiyyatçının faciəsi.

Anarla Turalın görüşü adi müsahibə deyil, müstəqillik tariximizin, AYO-çular epoxasının bəlkə də ən ibrətamiz səhnəsidir. Görüşün sonunda qoca Anar gənc Turala "Mübarizə bu gün də var" kitabını hədiyyə edir. Bundan daha ironik son ola bilməz. Doğrusu, bu hərəkəti Anarı mənim gözümdə çox ucaltdı. Yazıçı kimi yox, insan kimi yox, afyoraların böyük ustadı kimi.

Bu məqamda Anar Dostoyevskinin "Böyük İnkvizitor"unu xatırlatdı. Böyük İnkvizitor xalq arasında populyarlığın zirvəsində olan, susmuş İsanı qandallayır. Ona ədalət haqqında monoloqunu deyir və azad olması üçün şans verir.

75 yaşlı qoca Cənnət və Cəhənnəm arasındakı Ərafda gözləyən 28 yaşlı gəncə yol göstərir. Mübarizə bu gün də var! mesajı verir. Öz qarşısında deyil, susqunluğa tövbə deməyə səsləyir. O, isə.. O, isə Qənirəni mədh etməklə ədəbiyyat cəhənnəminin ən alt qatlarına yuvarlanır. 

Tural təzədən Qan Turalıya çevrilsə belə, siyasi tənqidçilikdə asıb-kəssə də, bu Anarı zərrə qədər narahat etməyəcək. Elə ki, Anardan bircə cümlə yazdı, bu sözləri xatırladacaq: "Unutma dost, sən sındın! Həm də öz istəyinlə".