Ədəbiyyatımızın "əclaf"ı Əli Əkbər

Əli Əkbər – bu adama ya nifrət edirlər, ya da pərəstişkarına çevrilirlər. Ya söyürlər, ya da həddən ziyadə tərif deyirlər. Özü isə... Bir yaxınının dediyi kimi, o hər iki tərəfi təhlükəli sayır. Bu adamı tanıdığım qədər o, hər iki tipə ikrah hissi ilə baxıb.

Hissləri əsir, intellekti kor olanlar onun üçün daim manipulyasiya obyekti olub. Pərəstişkarlarını da, düşmənlərini də alçaltmağı sevib. Lakin çox az adam daxili aləmini açmağa cəhd edib. Mahir intriqalar ustası, insan psixologiyasının bilicisi olan bu yazıçını Azərbaycan ədəbiyyatının makiavellisti saymaq olar.

Siyasətdə bir makiavellist üçün müqəddəs heç nə olmadığı kimi, ədəbi sahədə də ətrafındakı şəxslər Əli Əkbər üçün alətdən başqa bir şey deyil. İnsan cildli alətlərin tək missiyası vardı. Məqsədə çatmaq üçün vasitəyə çevrilmək.

Hər şey 2000-ci illərin əvvəlindən başladı. Elə bir dövr gəlmişdi ki, Azərbaycan ədəbiyyatında tam bir boşluq idi. 90-ların kitabsızlıq, baxımsızlıq illəri SSRİ-nin dövlət qonorarlı yazıçılarını silib-süpürmüşdü. Ortada qalan isə on minlərlə gənc, ancaq yazıçısı olmayan şəhər oxucusu, bir də sovet ədəbiyyatının Anar kimi nəhəng kultu idi.

Bəli, şəhər oxucusu. Gələcəyi yaxşı görən ədəbi intriqan məhz bu oxucunun sayəsində özünü yazıçı kimi təsdiq edə bilərdi. Yalnız intellektual şəhərli onu dərk edə, yaradıcılığına dəqiq qiymət qoya bilərdi.

Aşıq, folklor ədəbiyyatında böyümüş, bir qarın çörək üçün Rusiya çöllərinə düşmüş əyalət oxucusundan o, heç nə gözləmirdi. SSRİ vaxtı tanınmış əyalət şair və yazıçıları da rəqib ola bilməzdi. Əyalət təsvirli  romanlar Əli Əkbər üçün yalnız məsxərə obyekti idi. Yazdığı hekayələrdə sovet əyalət yazıçılarının üslubunu imitasiya edərək, məzmuna pornoqrafik elementlər qatır və beləcə gənc oxucu gözündə onları alçaldırdı.

Lakin şəhər oxucusu... Bax, o oxucunu keçmişin əlindən almaq lazım idi. Əli Əkbər çox yaxşı başa düşürdü ki, istedadlı yazmaqla, minlərlə kitab çap etməklə şöhrət gəlməyəcək. Kitabla televiziyanın əlaqəsi çoxdan kəsilmişdi. Əhali kitab almaq vərdişini unutmuşdu. Adını heç yerdə eşitmədiyi gənc yazıçılar oxucuya heç nə demirdi. Ədəbi intriqan üçün istedadlı yazdığı təqdirdə sağ ikən unudulmaq qorxusu vardı.

Elə bu məqamda AYO-nun simasında publisistikada “Anar adlı problem” yarandı. 2000-ci illərdən başlayaraq götürsək, Azərbaycan oxucusunun Anar adlı problemi yox idi. Birinci ona görə ki, müasir oxucu artıq sovet yazıçıları ilə maraqlanmırdı. İkinci səbəb, yazıçı Anar ciddi ədəbi yaradıcılığını 90-cı illərin ortalarında yekunlaşdırmışdı. Gənc yazarlar yeni nə yazsa belə, mübarizə yaradıcılıq meydanında getməyəcəkdi.

Anar problemi şəxsi uğur məsələsi idi. “Məşhur olmaq istəyirsənsə, məşhurları tənqid et” texnikasının uğura gedən ən qısa yol olduğunu Əli Əkbər yaxşı başa düşürdü. Şəhər oxusunun gözündə qoca palıdı kökündən qoparmaq mümkün olmasa da, qol-budağını sındırmağı mütləq sınamaq lazım idi. Lakin qarşısındakı şəxsin kim olduğunu bilirdi və özünü zərbələr altına qoyacaq qədər axmaq deyildi.

Bu yolda kol-kosu təmizləyəcək alətlər lazım idi – kənd uşaqları. Şair qəlbli, şəhər hiyləgərliyindən bixəbər bu uşaqları çox rahat şəkildə manipulyasiya etmək, Anarın üstünə qısqırtmaq mümkün idi.

Dahi qrossmeysterin oyuna başladığı şahmat taxtasında öz “peşka”ları vardı. Qan Turalı, Seymur Baycan, Günel Mövlud, Elnur Astanbəyli. Zaman-zaman bu “peşka”larla sərt gedişlər edəcək, daha böyük fiqurları götürmək üçün qurban verəcəkdi.

Roman yaradıcılığında Anarla rəqabət aparmaq əyalət yazıçısının həddinə deyildi. Lap gənc olsun, lap azad olsun. İntellektual şəhər oxucusunun zövqünü yalnız bir şəhərli fəth edə bilərdi. Mürəkkəbindən “peyin qoxusu” gələn, təbiət təsvirləri ilə yazan ən istedadlı yazıçı belə şəhər intellektualı  üçün növbəti “çuşka”dır. Hələ-hələ bu oxucu rusdilli çevrədən çıxıbsa.

Kənd uşaqlarından fərqli olaraq, Əli Əkbərin Anarla rəqabəti şəxsi nifrətə keçmirdi. Açıq zərbələr endirməkdən çəkinir, bunu kənd uşaqlarının əli ilə edirdi. Anara qarşı yazanlar heç özləri də bilmirdi, son məqsədləri nədir.  Populyarlıq idisə, bir müddətdən sonra bunu qazandılar. Ancaq bağırsaq kimi uzanan bu münaqişə son nəticədə oxucunu bezdirdi.

Əli Əkbər isə ara-sıra Anarın yaradıcılığına jestlər etməkdən də çəkinmirdi. “AYB sədri Anarın ən pis hekayəsi belə, Paulo Koelyonun romanlarından qat-qat səviyyəlidir” fikri bu jestlərdən, sadəcə, biridir. Yalnız “Artuş və Zaur” romanını yazanda o, ədəbiyyatda Anara rəqib ola biləcəyi qərarını verdi. Romanın adı da duelə çağırış formasında seçilmişdi. “Təhminə və Zaur”a edilən sarkazm.

Kənd uşaqları təkcə Anara qarşı mübarizədə alət kimi lazım deyildi. İctimaiyyətin gözündə şəhər yazıçısı əyalət yazıçısından fərqlənməli idi. Kənd uşaqları Əli Əkbər üçün həm də aksesuar idi. Bu aksesuarları yanına taxıb gəzdirəndə fərq daha aydın görünəcəkdi.

Ancaq AYO-da bir nəfər vardı ki, Əli Əkbərin bu fırıldaqlarından xəbərdar idi. Rasim Qaraca “Kənd yazarları, şəhər yazarları” məqaləsində Əli Əkbərin kənd uşaqları ilə dostluğunun məqsədini dəqiq şəkildə təsvir edib: “Kənd yazarları həmişə kənd yazarları ilə oturub durur, şəhər yazarları isə şəhər yazarları ilə. Ancaq çoxbilmiş şəhər yazarı həmişə yanında bir kənd yazarı gəzdirər...” Məqalədə “yazıçı” əvəzinə “yazar” sözünün işlədilməsi də təsadüf deyil.

Əli Əkbərin mətbuatda tez-tez dilə gətirdiyi bir problem vardı. Ədəbiyyatımızın təzək qoxusundan təmizlənməsi. Taleyin ironiyası onda idi ki, bu fikri yaradıcılığı təzək qoxusu verən kənd uşaqları yamsılayırdı. Başa düşmürdülər ki, Əli Əkbər bunu deyərkən ədəbiyyatın mərkəzində onları yox, özünü görürdü. Bunu heç gizlətmirdi də. Tanıdığı gənc yazarlar içində ən yaxşı yazmaq qabiliyyətinin özünə məxsus olduğunu dəfələrlə deyib.

Kənd uşaqları isə bu yekə iddianı səsləndirməklə gülünc vəziyyətə düşürdü. Seymur Baycan hələ də romanlarında göy-göyərti ilə pendir-çörək yeyən kənd kişisi obrazından qurtula bilmir. Tövlə xatirələri Günel Mövlud publisistikasının əsas xəttini təşkil edir. Siyasi publisistikanın nümayəndəsi Elnur Astanbəyli isə bu vaxtacan heç olmasa, bircə ciddi siyasi roman yazmalı idi. Amma kitab adına çap etdirdiyi broşüra qalınlığında şeirlər kitabı oldu. “Qazaxşina”nın növbəti istedadsız nümayəndəsi.

Əli Əkbərin intriqalar qurmaq bacarığı təkcə Anarla rəqabətdə yekunlaşmır. O, şəxsi nifrət obyektinə çevrilmiş şəxsləri də ətrafının qələmi ilə mahir şəkildə vura bilirdi. 5 il əvvəl bir qadın jurnalistlə mübahisələri düşmüşdü. Mübahisənin intiqamı Seymur Baycanın “Tükəzban-2” köşəsi ilə alındı: “Bir gonbul Tükəzban var. Çox gonbuldur. Kifayət qədər populyar KİV-dən birinin rəhbəridir. Bir dəfə ağılsız vaxtlarımda bu Tükəzbanla mübahisəyə girişdim. Əli Əkbər də həmçinin...” 08.08.2009

Elə oldu ki, yazıdan bir müddət sonra Əli Əkbər jurnalist xanımdan üzr istədi. Seymur Baycan qaldı pis vəziyyətdə. Hətta ölkədən qaçmasının səbəblərindən biri kimi bu jurnalisti göstərdi. İndi isə yenidən “mehriban düşmən”çilik etməyə başlayıb.

Ədəbi intriqan üçün media ədəbi sınaqlar laboratoriyasına çevrilmişdi. Təhlil qabiliyyəti zəif, məlumatsız Azərbaycan oxucusu isə göydəndüşmə idi. Ən absurd iddianı sümük kimi ortalığa atar, pərəstişkarları havadaca tutardı. Nifrət bəsləyənlərin isə söyməkdən başqa variantı yox idi. Sağlam təhlildən məhrum hər iki tərəf qarşısında aciz görünürdü. O isə bu mənzərədən yalnız həzz alırdı.

Müxalif-dissident yazıçı mövzusu dəb düşəndə Əli Əkbər eksperiment kimi kütləyə Eduard Limonov nümunəsi göstərdi. Ona görə ki, Limonov Putinə qarşı bir neçə tənqidi məqalə yazmışdı. Günel Mövludla Seymur Baycan Əli Əkbərdən qabaq düşdülər ortalığa. Hətta Limonovu ucaltmaq naminə Soljenitsını alçaltdılar.

Limonovu dissident yazıçı kimi təqdim edənlərdən biri də araşdırmamışdı ki, bu Limonov faşistin yekəsidir. Putinə nifrətinin tək səbəbi məhv olmuş SSRİ-nin hələ də bərpa olunmaması idi. Krım ilhaq olunanda Limonov oldu ehtiraslı putinist.

Əli Əkbər belə eksperimentləri çox keçirirdi. Xüsusilə, sosial şəbəkədə. Bir gün Azərbaycan qızlarını alçaldan status yazanda, o biri gün göylərə qaldırırdı. Hər iki halda da, səhifəsindəki “layk vuranlar” bunu qeybdən gəlmiş vəhy kimi qəbul edirdi.

İstedadlı intriqan kimi onda siyasətçiyə məxsus nadir keyfiyyət də var. Uduzduğunu hiss edəndə geri çəkilmək, mübahisəni kompromisə gətirmək kimi. Qarşısındakı şəxsin arqumentlərinin güclü olduğunu görəndə o, heç vaxt Seymur Baycan kimi əsəbiləşib, “mən deyəndir!” şəklində davam etməz.  Məhz bu heysiyyəti sayəsində kütlə qarşısında gülünc duruma düşməkdən ustalıqla yayına bilib.

Yazdığı əsərləri sevimli auditoriyası ictimai sektorda yayan yazıçı bu mühitin Şeyx Nəsrullahına çevrilə bilmişdi. Şeyx Nəsrullah əhli kimi onların da gözünü pərəstiş tutmuşdu. Aralarında Avropa dünyagörüşünə, intellektuallığa iddia edənlər olsa da. Təzə-təzə əlinə kitab alan gənc qız və oğlanların qarşısında  “əgər bir universitetin, tələbə yataqxanasının həyətindən xadimə səhər 50 prezervativ süpürmürsə, orada gənclikdən söhbət belə gedə bilməz” deyəcək qədər özünə əmin idi.

Şeyx Nəsrullah kimi Arazın o tayına ilk keçənlərdən biri o, oldu. Ardınca ədəbi mühitdən bir neçə nəfər kabab iyinə getsə də, dağlanıb qayıtdılar.

Keçmiş pərəstişkarları, yaxın ətrafı indi Əli Əkbərdən çox məyus olub. Əvvəl söydüyü baş redaktorun qəzetində yazması,  iddialarının indi əksini deməsi çoxunu çaş-baş salıb. Bir zamanlar şərəfinə badə qaldırıb, tərif deyənlər indi əsəblərindən söyməyə keçiblər.

Mən tanıyan Əli Əkbər isə heç vaxt təəccübləndirməyib. Arağa, bir qarın müftə çörəyə tamarzı gənc yazarlardan fərqli olaraq, o, heç zaman borclu qalmağı sevməzdi. Dost vəfasızlığından şikayət edənlərə rişxənd edirdi. Üç il əvvəl onunla araq içməsi ilə fəxr edən aktivistlərin Əli Əkbər üçün taxta-şalban materialından fərqi olmayıb. O vaxtlar da bu taxta-şalbanı məharətlə yonar, yeni romanlar yaradardı.

Əli Əkbər üçün heç kəsin, hətta ən yaxın ətrafının da bir dəyəri yoxdur. Əli Əkbər Şərqdə əclaf, Qərbdə makiavellistdir. O, hər kəsə xəyanət edə bilər. Özündən başqa. Lakin mahiyyətində imtina edə bilmədiyi iki tabusu var: İsa Qəmbərin şəxsiyyətinə pərəstiş və “Sovetski uşağı” keçmişi.

Yazılarında nə qədər yayınmağa çalışsa da, bu iki detal hər dəfə özünü büruzə verir. “Sovetski uşağı” kimliyindən gələn əyalət adamlarına ikrah hissi var. Ətrafından kimsə onun qılığına girməyə cəhd edəcəksə, yaxşı yadda saxlasın! Əyalət adamısansa, şəhərdə doğulub, şəhər mədəniyyətini, rus dili həzm etməmisənsə, Əli Əkbər üçün növbəti “çuşka”san. O, bunu açıq deməyəcək, amma yaxşılığın üçün də nəsə gözləmə.

Kimsə Əli Əkbəri ikiüzlü saya bilər. Amma bir zamanlar o, hamıdan səmimi, etirafında hamıdan cəsur idi. Əclaflığını nəinki etiraf etmiş, hətta bu haqda kitab da yazmışdı. İlk dəfə 2005-ci ildə “Azadlıq” qəzetinin keçmiş redaksiyasının girişində görmüşdüm o “əclaf”ı. Böyük hərflərlə “Mən əclafam” sözləri yazılan kitabda daz başlı, eynəkli adam gözləri ilə yerə doğru baxırdı. Kitabı açıb baxmamışdım. Yalnız 4 il sonra tanıdım.

“Mən əclafam” şeirlər kitabından etiraf: “Mən əclafam! Boynuma alıram. Əslində, etirafa da ehtiyac yoxdur. Əclaflığımda od qədər sadə, səma qədər təmizəm, gözələm əclaflığımda. Əclaflığımı sevə də bilərlər, hətta sevirlər də. Çoxlarına əclaflığım xoşdur”.

O, əclaflığında da məsum, səmimi idi. Əli Əkbəri söydülər, pərəstiş etdilər. Neçə-neçə romanını oxudular. Amma heç vaxt anlaya bilmədilər.