Yazıçı avara olmalıdır

Nə qədər qəribə olsa da, belədir. Yazıçı avara olmalıdır. Roman yaxud köşə yazarı olsun, müəllif yazısı yazmaq istəyən şəxsin iki nemətə ehtiyacı var. Boş vaxta və informasiyadan təmizlənmiş sakit beyinə. Yalnız bu halda yazı müəllifi düşüncələrinin sahibinə çevrilə bilir.

Həmişə bekarlıqdan şikayət etmişəm. İki aydır bekarlıq üçün darıxıram. Boş vaxt mükafat kimi görünür. Yazmaq istəyirəm, yaza bilmirəm. Az yazıram. Beyin doludur. Amma beyni dolduran informasiya mənim deyil. Məni ifadə etmir. İş informasiyasıdır. Onu yük kimi daşıyarkən özüm ola bilmirəm.

Yazdığının məsuliyyətini anlayan birisənsə, özünə qapanmalısan. Bir klaviaturan olmalıdır, bir də mövzun. Fikrin yayındısa, oxucun da mövzudan yayınacaq. Sənin beynin onda ola bilməz, amma sənin qələmin onun düşüncəsində fırça tək mənzərələr cızmalıdır.

İşdən sonra qalan boş vaxt da sənin deyil. Çünki başının içi doludur. Ağ səhifədə nəsə yazmaq naminə onu təmizləmək lazımdır. Dərin yuxu, ya da tam qayğısız istirahət günü olmalıdır. Mövzuya informativlik qatacaq mütaliə də əlavə vaxt istəyir.

Azərbaycanda xeyli sayda yeni romanlar çap edilir, gənc yazarlar yetişir. Lakin oxucu yenə də narazıdır. Sanmayın ki, paxıllıqdan, mütaliəsizlikdən belə deyirlər. Azərbaycanda 30 yaşdan yuxarı oxucuların əksəriyyəti intellektual bazaya malik insanlardır. Sovet təhsilinin üstün keyfiyyətlərini görüblər. Məktəb yaşında klassik ədəbiyyat oxuyublar.

Ancaq yenə də nə isə çatmır. Yeni çıxan romanları oxuyuram. Baxırsan, yazıçının qələmi formalaşıb. Mövzu, süjet var. Əsər isə çiydir. Daha geniş yaza bilərdi. Daha çox araşdıra bilərdi. İnformativlik qata bilərdi. Ən əsası, oxucunun anladığı dildə rabitə yarada bilərdi.

Qəribə görünəcək, amma gənc roman müəlliflərinin uğursuzluğunun bir ciddi səbəbi də boş vaxtın olmamasıdır. Heç bir gənc yazıçı “satdığım kitablar hesabına yaşayıram” deyə bilməz. Bazar buna imkan vermir. Kitab cənnəti İngiltərədə belə öz nəşri hesabına yaşayan müəlliflərin sayı getdikcə azalır.

Nələrlə məşğul olmur bizim yazarlar... Qəzet buraxmaqla, satıcı işləməklə, saytlara xəbər qoymaqla, kitab tərcüməsi və s. Oturub, sakit başla roman yazmaqdan başqa hər işlə. Yazıçı da insandır. Onun beynindən əlavə qarnı  var. Və bu qarın çox vaxt beyin üzərində qələbə çalır. Həyatının stimuluna çevrilir.

Gənc yazarın çapdan çıxmış romanını oxuyursan. Hər şey var. Əzab, qəzəb, ehtiras. Amma bütün bu hisləri kağıza köçürməklə “Səfillər” yarada bilmir, Jan Valjanın iztirablarını oxucuya çatdıra bilmir. Ola bilsin, Jan Valjan qədər məhrumiyyət dolu həyat yaşayıb. Ancaq romanı oxucu ilə ünsiyyət qurmaq üçün yox, şəxsi problemlərdən qurtulmaq naminə yazıb.

O beyin ki, şəhərdən uzaq sakit bir yerdə təmizlənməli idi, yazdığı əsərin üzərinə boşaldıb. Sanki bütün dünyadan qisas alıb. Nəticədə gündəlik qayğılardan cana doyan adamın nifrətdən doğan əsəri çap edilir. Oxucu isə kitabı istirahət etmək üçün oxuyur. Qayğılardan azad, boş vaxtında oxuyur. Qarşısında isə öz-özünə deyinən, hədsiz emosional yazıçı görür.

Tez-tez məşhur yazıçıların necə yazmaqla bağlı verdiyi məsləhətlərdən ibarət məqalələr çap olunur. Verdikləri məsləhətləri ortaq cəhət birləşdirir. Əsər yazarkən hər şeydən uzaqlaşın, tənhalığa çəkilin. Son dövrlərin yazıçıları hətta internetə qoşulmayan kompüterdə yazmağı məsləhət görürlər.

Səbəbsiz deyil. Oxucu ilə rabitə yaratmağın birinci şərti fikirlərin səliqəyə salınmasıdır. Heç bir kənar impuls yazıçı təxəyyülünü yayındırmamalıdır. Bu publisistikaya da aiddir. Qonorar xətrinə başdan ötürmə köşə yazıları yazan müəlliflər nə qədər çox yazsa da, müzakirə olunmur. Digər müəllif həftəyə bir köşə yazır, həftə ərzində onu müzakirə edirlər. Əlbəttə, hər yazıçının özünə ayıra biləcəyi boş vaxt şəxsi imkanları daxilində deyil.

Tənha evdə yazan, uzun saqqalı yazıçı obrazı film romantikası deyil. Bu bütün diqqətini özünə vermiş bir avaranın həyatıdır. O, ədabazlıq naminə uzun saqqal saxlamır. Sadəcə, üzünü qırxmaq üçün vaxtı yoxdur. Yazmaq üçün ən qiymətli vaxt səhər saatlarıdır. İnsan beyninin tər-təmiz olduğu vaxt. Güzgü qarşısında sərf edəcəyi dəqiqələri də çap maşınına qurban verir.

Bizdə isə bütün bunlar imitasiya formasında baş verir. Gənc yazıçı düşünür ki, saqqal saxlasa, məşhur olacaq, çoxlu araq içsə, istedadı püskürəcək. Bu işin romantikası yoxdur. Almaz dəyərində vaxtını yalnız cilalamaqla məşğul olmalısan.

Stabil həyat yaşayaraq yazmaq da bir şey deyil. Gənc yazarlardan birinin müsahibəsini oxudum. Günün hansı saatında yazması ilə bağlı suala, “işdən sonra qalan boş vaxtımda” cavabı vermişdi. Bu cavab mənə qəribə gəldi. Çünki işlədiyi işin özü də səs-küylü, baş yoran iş idi. Təsadüfən bir kitabını aldım. Oxumağa cəhd etdim. Səhifələr arasında əlaqələndirilən mövzunu tuta bilmək üçün dəfələrlə başladığım abzasa qayıtdım. Dağınıq, xəyalpərəst cümlələrdən ibarət fikir yığını. Otuz səhifə oxuyub kitabı bir kənara tulladım.

Elə bilərsiz, boş vaxtın, artıq informasiyadan azad olmuş beynin yoxluğu təkcə gənc yazarlara problem yaradır. Usta qələmlər də bunun əziyyətini çəkir. Bir neçə ay əvvəl Kult.az mədəniyyət portalının redaksiyasına gələndə Salam Sarvanla görüşdüm. Bir az söhbət etdik. Ədəbi saytın baş redaktoru olsa da, iki aydır bircə yazı yazıb qoya bilmədiyini dedi.

Yazıçı gəzinti zamanı da avara olmalıdır. Mövzu, yeni ədəbi personajlar tapmaq üçün. “Fəvvarələr meydanı”nı gəzərkən çox şey yaza bilməzsən. Uzağı süni həyat yaşayan meşşanlar haqda.

Bir avaranın dolaşacağı yerlər tərk edilmiş kəndlər, ucqar qəsəbələr, səfil insanların sığınacaq tapdığı vağzallar, səsli-tozlu tikinti meydanlarıdır. Həyat uğrunda mübarizə aparan bu insanların həyatı sən avaranın boş vaxtını qızıla çevirə bilər. Təmiz havanı udduğun zaman da boşa keçməyəcək. Təmizlənmiş beyninə yeni ideyalar hücum çəkəcək.

Vaxtını necə yola vermək haqda fikirləşən gənc nəsil zamanın dəyərini hər şeydən çox bilməlidir. Ən məhsuldar fikirlər gənclik dövründə formalaşır. Günün biri ailə, məişət qayğıları altında əzilərkən avara olduğunuz günlər üçün darıxacaqsız.