Manatı necə dirildək?

Adətən qar yağan gün internetdə toy-bayram olur. 21 fevral tarixində millət elə şok yaşadı ki,  gözləri önündə düşən qar dənəcikləri yox, manat oldu. 1 ABŞ dolları 79 qəpik ikən, Mərkəzi Bankın qərarı ilə dollar 1 manat 5 qəpik oldu. Devalvasiya bərabərdir 33% inflyasiya. Avrodan danışmıram. Biz dolların əsiriyik, manatın yesiriyik.

Bir neçə gün əvvəl #manatadəstək haştaqı ilə aksiya keçirilirdi. Zarafata salıb xeyli gülməli tvitlər atmışdılar. Amma real iqtisadiyyatla bağlı bircə təklif belə görmədim. Görək nə etmək olar:

1. Böyük pullarla nə etməli?

Camaatda pul yoxdur deyirlər. Bəs bu panikaya düşənlər kimdir? Sovet vaxtında olduğu kimi yeyib-içən, istirahət edən rusdan fərqli olaraq bizim xalq elə indi də yığıcılığa meyllidir. Evində 10-100 min manat arası sərmayə olan sadə vətəndaşlar xeyli saydadır. Dolların daha da bahalaşacağından qorxub, tez-tələsik pulları dəyişmək elə də sərfəli deyil. Saxta dollarlar təmiz manatları yeyə bilər. Tələskənliyə düşüb əyişməklə onsuz da 33% itirəcəksiz. 

Bu dəqiqə ən sərfəli sərmayə daşınmaz əmlakdır. Satmaq yox, məhz almaq. Mənim kimi pessimist adamın ən optimist proqnozuna görə 10 ildən sonra manat kağızdan ucuz olacaq. Çünki bu ölkəyə corabı da xaricdən idxal edirlər. Neftdən gələn dollarla sənaye qurmadılar, əksinə olanı da çıxarıb xaricə daşıdılar. 

Xammalı yerli istehsal məhsulu olan yeganə sahə tikintidir. İpotekaya girin, yaxud bir hissəsini nağd verin, özünüzə mənzil alın. Bu halda pullar həm inflyasiya qorxusundan qurtulacaq, həm yerli əmtəənin dövriyyəsi artacaq. Yaddan çıxarmayın! Pul ki, əmtəə qarşılığını tapmadı, o pul deyil, evdə yatan konfet kağızıdır.

2. İri nominallı əskinasları əldən çıxarın.  

100, 50 manatlıqları evdə saxlamaq elə də sərfəli deyil. Böyük pullar böyük balığın qarnında olmalıdır. Yəni dövlətin. Yadıma Qorbaçovun 1991-ci il 22 yanvar pul islahatı düşdü. Manatın düşməsi rublun yanında toya getməli idi. O gün SSRİ qan ağlayırdı. Belə ki, iqtisadiyyatı tamamilə çökmüş (əmtəə qarşılığını tapmayan pul vəziyyəti) SSRİ hakimiyyəti vətəndaşların evlərdə yığdıqları puldan qurtulmaq qərarına gəldi. 100, 50 nominallı rubllar sadəcə olaraq ləğv olundu. O pulları xırdalamaq üçün cəmi 3 gün vaxt verildi. Adambaşına 1000 rubldan artıq olmazdı. O gün 30 il evində pul yığıb saxlamış neçə-neçə rüşvətxor professorun, partkomun ürəyi dayandı. 

“Xırda pul bərəkətli olur” ifadəsi boşuna yaranmayıb. 100, 50 rubllar konfet kağızına çevriləndə, qırmızı onluqların üzü 1993-cü ilə kimi güldü. Yerli valyutalar tədavülə girənədək. Böyük əskinaslarla kommunal haqlarınızı, borcunuzu, krediti ödəyin. Bu pullar dövlətin əlinə nə qədər tez düşsə o qədər yaxşıdır. Vəziyyət daha aydın olar. Onsuz da böhran vaxtın camaat qənaət edir. Xırda pulların dövriyyəsi artır. Pulları xırdalayın. 

3. Xarici brendlərin ŞOK endirimlərindən uzaq olun!

Bu söz xüsusilə gənc qadınlara aiddir. Brend  mağazaların sahibləri manatın başına nə gələcəyini sizlərdən bir neçə ay əvvəl başa düşmüşdü. Çünki onlar dollarla işləyir. Ucuz əski parçalarını xaricdən uyğun qiymətə alıb burdakılara 2-3 dəfə artıq məbləğə sırıyırlar. Dollar hər kəsdən çox onlara lazımdır. Son üç ay ərzində şəhər mərkəzində “70% endirim” kimi fantastik elanlar boş yerə peyda olmadı. Endirimlər reallıqla nə qədər uyğundur bilmirəm, amma bu faiz endirimi belə mayanı artıqlaması ilə çıxarmağa bəs edir.

Əlinizdə olan pula brend malları almağa tələsməyin. Ən yaxşısı imtina edin. Tolkuçkaların yolu yenidən göründü. Bahalı mağazalardakı o malları almasaz, yoxa çıxan deyillər. Axırda məcbur olub su qiymətinə satacaqlar.

4. Hamı yerli mal alsın, xeyir vətənə qalsın!

Manata dəstək vermək missiyasında bu şüar qədər bəlkə də daha aktualı yoxdur. Milli pul vahidi o zaman stabil olur ki, yerli əmtəədə öz qarşılığını tapır. Daha manatı qorumaq üçün milyardlarla dollar xərcləməyə ehtiyac qalmır. Deyə bilərsiniz ki, piştaxtada nə görsən hamısı xaricdən gətirilmədir. Elədir. Azərbaycan hakimiyyətinin bədbəxtliyi də ölkəni xarici istehsaldan tam asılı vəziyyətə salmasıdır.

Bacardıqca manatın evdə yatmasına yox, daxili bazarda dövr etməsinə çalışmaq lazımdır. Xaricdən ucuz ət ixrac edən ət mafiyasını xeyrinə “şişirdilmiş toyuq” videosu yaymaq yox, yerli toyuq almaq. Alman xaması əvəzinə yerli xamaya dəstək! Qatığa, göyərtiyə dəstək! Banan, kivi əvəzinə Quba almasına, Göyçay narına, Lənkəran mandarininə dəstək! İki seçim arasında qalmısızsa, yerli mal alın. Çünki xarici malı ölkəyə manatla yox, dollarla gətirirlər.

Xarici mal almaq niyə təhlükəlidir?

Bu müddətdə edə biləcəyiniz ən yaxşı iş ayfonlardan, aypadlardan, ehtiyac olmadığı halda notbuklardan imtina etməyinizdir. Bütün bu mallar xaricdən dollarla gətirilir. Hər dəfə tamahınızı işə salmaqla ölkəni xarici valyutadan daha da asılı hala salırsız. 

Manatın inflyasiyası sadə mexanizmlə baş verir. Xaricdən mal gətirməyə gedən adam valyuta dəyişmə məntəqəsinə gedib manatı dollara dəyişir. Sonra o dolları götürüb xaricə gedir. Malı alıb qayıdır. Nəqliyyat, vergi xərclərindən əlavə o, manatın alış-satış kursundan itirdiyi cüzi məbləği də yerli bazarda satacağı malın üzərinə əlavə edir. Beləliklə yerli pul xarici valyuta qarşısında dəyər itirir. Hal-hazırda cüzi məbləğ olub panik məbləğ. 

Əslində bu proses daimi olub. İlham Əliyevin hakimiyyəti dövründə dolların həmişə eyni kursda qalması, lakin qiymətlərin bir neçə ildən bir artması yuxarıdakı mexanizmin nəticəsidir. Bilmirəm iqtisadçıların elmi tərifinə nə qədər uyğun gələcək, amma görünməyən inflyasiya elə bu idi. Bu gün isə hamı onu dolların kursunda gördü. Nə üçün belə oldu?

Dollar bolluğunda qiymətləri qaldırmaq sərfəli idi. Hakimiyyət qazandığını dollara çevirib ölkədən çıxara bilirdi. İndi çevirməyə dollar da yoxdur. Qiyməti qaldırmaq onsuz da minimum həddində yaşayan əhalini acından öldürmək demək olardı. Xaricdən gələn maliyyə akulalarının məsləhəti ilə ən doğru yolu evlərdə, banklarda yığılmış vəsaitləri “vurmaq”da gördülər.

Saman çöpü qədər olsa da, bu da məndən manata dəstək. Bir də yazını paylaşmağı unutmayın. Bəlkə bu məsləhətlərin həqiqətən kiməsə köməyi oldu.