Yarımçıq demokratlar

"Daş yuxular" romanına görə zülmətin Əkrəm Əylislinin üzərinə gəlməsini görəndə söz verdim ki, nəyin bahasına olur-olsun yazıçını müdafiə edəcəm. Hətta yazıçı fikirlərindən imtina etsə də, bu hakimiyyətin qarşısında diz çöküb yalvarsa da, əfv diləsə də yenə müdafiə edəcəm. İnsan gec-tez ölür, sınır, amma fikir yaşayır. Şükrlər olsun ki, İctimai televiziyanın efirində gedən debatda yazıçı nə kitabından imtina etdi, nə mövqeyindən. Zülmətin qarşısında Promotey kimi dayandı. Nəinki iqtidarın, onu danan yarımçıq demokratların əvəzinə də dayandı.

Hakimiyyətdən heç nə gözləmirəm. Gələcəkdə də gözləməyəcəm. O ancaq zülmətdir. İfadə azadlığını boğan, istənilən işıqlı fikri udan qara dəlik. Onun idarəçiliyi də, millətçiliyi qədər iyrəncdir. Teledebata fikir verdinizsə, Fərəc Quliyev xaric Əkrəm Əylislinin qarşısına çıxarılanların demək olar hamısı ermənistanlı idi. Bu hakimiyyətin milli maraq deyə sırıdığı dəyər region qarşıdurmasına enəcək qədər səviyyəsizdir. Ancaq buna görə Əkrəm Əylislini sonunacan müdafiə etməyə dəyər.

Hakimiyyətlə hər şey aydındır. Onların dəylərlərinin təmsilçisi Zahid Orucdur, Fəzail Ağamalıdır, Siyavuş Novruzovdur. Ya demokratlar? Onlardan axı həmişə nəsə gözləyirik. Özü də ən saf, ən insani olanını. 

Bu məsələdə mənə ən böyük xəyal qırıqlığını elə müxalifət yaşatdı. Demokratik dəyərlərin gerçək sınağı məhz belə anlarda yaşanır. Müxalifət isə bu sınaqdan yarımçıq demokratlar kimi çıxdı. Bu günədək müxalifətin etdiyi səhvlərdən təəssüf hissi duymuşam. Bugün liderlərin Əkrəm Əylisli haqqında dediklərindən utanc duydum. Təkrar edirəm - utanc. 

"Əkrəm Əylislinin yazdığı o uğursuz romanda tarixi həqiqətlər saxtalaşdırılıb, Azərbaycan xalqına böhtan atılıb, milli və dini heysiyyatına toxunulub. Bütövlükdə milli maraqlarımıza zidd mövqe ortaya qoyulub. Bizə qarşı istifadə etmək üçün düşmənə yaxşı təbliğat vasitəsi bəxş edilib" - bu sözləri kontekstdən çıxarıb müəllifsiz təqdim etsəydilər, deyərdim hansısa ağamalının fikridir. Münasibət bildirməyə belə dəyməz. Ancaq...

3 müxalifət liderinin də yazıçı haqqında fikirlərini oxudum. Üçündən də utanc duydum. Əkrəm Əylislini tarixi saxtalaşdırmaqda günahlandıran Əli Kərimli ixtisasca hüquqşünas, Lalə Şövkət həkimdir. Və heç biri tarix üzrə araşdırmaları ilə tanınmır. Amma Əkrəm Əylislini tarixi saxtalaşdırmaqda günahlandırırlar. 

Əkrəm Əylislinin 1918-ci ildə baş verənlərlə yazdığını nə təsdiq, nə də inkar edə bilərik. Çünki ən azı o dövrdə yaşamamışıq. Ancaq 1989-da KQB nəzarətində evlərə soxulan bir qrup yerazın etdiklərini onlardan heç biri inkar edə bilməz. Bu o İsa Qəmbər deyildi ki, Ren Tv kanalının hazırladığı sənədli filmə verdiyi müsahibədə həmin şəxsləri öz əlləri ilə tutduqlarını və milisə təhvil verdiklərini demişdi. İsa bəy, bəlkə onlar da erməni milliyətindən idi?

Ermənilər yaşayan evlərin meydan hərəkatı üzvü olmuş cəbhəçilər tərəfindən qorunduğunu dəfələrlə şəxsi söhbətlərdə eşitmişəm. Kimlərdən qoruyurdular? Məhz əlində siyahı erməni evini soymağa, qızlarını zorlamağa gələn azərbaycanlılardan. O azərbaycanlıları nə qonşuları tanıyırdı, nə də Bakı sakinləri. Əkrəm Əylisli də bunları yazıb.

Azadlıq meydanında hərəkatçılar bu ölkənin azadlığını tələb edəndə, bir yığın oğraş şəhərdə şərəfsizliklə məşğul idi. O şərəfsizlərin xidməti idi ki, Kreml gecə-gündüz AXC-i "ektremist qüvvə" kimi qaralayırdı. Amma bugün o hərəkatçıların liderləri bu həqiqətləri dilə gətirməkdən qorxurlar. "Milli maraq" deyib, bir yazıçını tənqid etməyi daha təhlükəsiz iş sayırlar. 

Tüpürüm o dəyərə ki, onu müxalifətlə iqtidar ortaq paylaşır. Sizlərin gerçək demokratiyanı, aydınlığı müdafiə etmək şansınız vardı. Ancaq qaragüruh qarşısındakı qorxuya ram oldunuz. Əkrəm Əylisliyə atdığınız o sillə "O Mıkırtıç Qarabağın bütün bəylərindən qeyrətlidir" deyən Zərdabiyə, Hop-Hopnaməni erməni xeyriyyəçilərin puluna çap etdirən Sabirə dəymiş oldu. Dediyiniz tənqidlərdən sonra hakimiyyəti söz azadlığını boğmaqda qınamanız qara qəpik də etməz. Əylislinin dediyi kimi "Bunun qiymətini və cavabını zaman verəcək". Şübhəsiz verəcək. Bax, o zaman tarix sizləri maarifçilərlə yox, fəzaillərlə yanaşı qoyacaq.

Hər dövrün hakim, mürtəcə ideologiyası olur. 100 il öncə bu şəriət idi, 50 il öncə sovet beynəlmiəlçiliyi, nə yazıq ki, bugün kor millətçilik. Düşünün bu hadisələr indi yox, 70-ci illərdə, Elçibəyin mühakimə olunduğu zaman baş verir. İndiki liderlərə siyasi sima kimi münasibət bildirmək şansı verilib. Bir tərəfdə SSRİ-nin "işıqlı" ideologiyası beynəlmiəlçilik, digər tərəfdə tək insanın müdafiə etdiyi Turan ideyası. Heç şübhə etmərəm ki, bu bəylər Elçibəy üzərində qurulmuş məhkəməni qınayar, ancaq Əbülfəz Əliyevi sosializm maraqlarını satmaqda, leninizm ideyalarına böhtan atmaqda ittiham edərdilər. 

100 il öncə mollaların nüfuzuna xələl gətirmək nə dərəcə təhlükəli idisə, bugün o kor vətənşüvənlərə qarşı getmək bir o qədər qorxuludur. Ona görə tarix maarifçilik adına azərbaycan xalqını deyil, Axundovu, Mirzə Cəlili, Sabiri yaşadıb. 

Soruşa bilərsiniz müxalifətin başqa seçimi var idimi? Bəli var idi. Məsələni tam iqnora qoymaq. "Bu hakimiyyətin oyunudur, özləri bişirdiyi yeməyi özləri yesinlər. Biz yaxın durmarıq" deyə bilərdilər. Hətta Əkrəm Əylislini hakimiyyətin adamı kimi xarakterizə edib, münasibət bildirməyə bilərdilər. Amma bildirdilər. 

Ac balıq gec-tez tilova düşdüyü kimi ictimai diqqətdən kənarda qalma sıxıntısı bu adamları oyunun içinə atdı. Siyavuş Novruzovun, Fəzail Ağmalının, Zahid Orucun qaşıq salıb yediyi qazandan yeməyə başladılar. Halbuki bir az iradə göstərib uzaq dura bilərdilər. Müxaliflər "Daş yuxular" romanı ətrafında yaranan qalmaqalı problemlərdən diqqəti yayındırmaq üçün hakimiyyətin oyunu adlandırır, həm də öz istəkləri ilə bu oyuna qoşulurlar. Gülünc deyilmi?

Lider kanalının 5 fevralda Əkrəm Əylisli əleyhinə hazırladığı reportajda israrla müxalifət liderlərinin məsələyə münasibət bildirilməsi tələb olunurdu. Onlar susmaqda günahlandırılırdı. Nə vaxt görmüsüz ki, hakimiyyət kanalları hər hansı bir məsələ ilə bağlı müxalifətdən mövqe istəsin? Məqsəd aydın idi. Müxalifəti "İlham Əliyevlə eyni dəyərləri paylaşırıq" deməyə təhrik etmək. Bilmirəm bizim liderlər Lideri eşitdilər, ya sadəlöhvlüklərinin qurbanı oldular. Ancaq hakimiyyət istəyinə nail oldu.

Demokrat dostlara "Niyə belə qorxaq mövqe nümayiş etdirirsiz?" sualı verirəm. Cavab verirlər ki, xalqın səsini itirməkdən qorxuruq. Əzizlərim, bu vaxtacan itirə-itirə gəlmisiz, daha nəyi itirəcəksiz? 2010-da parlamentdəki son yerlərinizi də itirdiniz. Hanı o xalq, hanı o səs?

Fərz edək ki, mən demokratiya haqqında heç nə bilməyən, erməniyə nifrət ideyası ilə yaşayan sadə vətəndaşam. Seçki zamanı İlham Əliyev və müxalifət arasında qalmışam. Hadisələri izləyirəm. İlham Əliyev erməniləri tənqid edən sərt bəyanatlar verir, müxalifət İlhamı tənqid edir. Prezident 162 m uzunluqda bayraq dirəyi ucaldır, müxalifət tənqid edir. Peykimizi kosmosa uçurdur, müxalifət yenə tənqid edir. İndi mən səsimi kimə verməliyəm? Əlbəttə ki, İlham Əliyevə. Bəylər, seçkidə bu kütlədənmi səs almağı umursunuz?!

Bəlkə Əkrəm Əylislinin evi qarşısında aksiya keçirən oğraş yığını bir daha Əli Kərimlinin evi qarşısında aksiya keçirməyə getməyəcək? 2010 parlament seçkisində hakimiyyətin İsa Qəmbəri nədə ittiham etdiyi yadından çıxıbmı? Gürcüstanın, Ermənistanın müxalifət partiyası ilə birlikdə müqaviləyə imza atmaqda. O zaman İsa Qəmbər demokrat idi. Çünki bunu demokratik gələcək naminə etdiyini deməkdən qorxmamışdı. Mən də bütün qəlbimlə İsa Qəmbərin yanındaydım. Amma bu günün demokratiya sınağından o yarımçıq çıxdı.

Hadisənin digər traqikomik tərəfi illərlə kitab oxumayan müxalifətçilərin kitab haqqında ard-arda münasibət bildirməsidir. Hakimiyyətlə məsələ aydındır. Saakaşvili "Əli və Nino"dan sitat gətirəndə lom-lom baxan yap-ın deputatları idi. Pul və cəhalət onların tək dəyəridir. 

Əlbəttə, bütün ədəbi romanları oxumağa müxalifət funksionerlərinin nə vaxtı var, nə də buna lüzum. Bədbəxtçilik ondadır ki, bunlar siyasət sahəsində Quran sayılacaq kitabları da oxumurlar. 17 yanvar ANS-in "Açıq söhbət" verilişində Nurəddin Məmmədli makiavellizmi əxlaqsızlıqla müqayisə edəndə mən qızartıdan əllərimlə üzümü tutdum. Bu adamlar bircə dəfə Makiavellini rusca "Hökmdar" əsərini alıb oxusalar, anlarlar ki, makiavelizm elə  ideal və əxlaqlı siyasət dedikləri şeydir. Eyni siyasi səhvləri hər dəfə təkrarlamazlar. İnandırım sizi Nurəddin Məmmədlidən tutmuş Seymur Həzisinəcən makiavellizmi hələ də əxlaqsızlıq sayırlar.

Buna baxmayaraq hər kəs "Daş yuxular" haqqında fikir bildirməyə tələsir. Azərbaycan siyasətçilərinin nəsə öyrənə biləcəyi bir roman varsa, o da Əli Əkbərin "Amneziya"sıdır. Bu kitab bircə dəfə siyasi müzakirəyə çıxarıldımı? Çıxarılmadı. Partiya liderləri tərəfindən partiya üzvlərinə məsləhət görüldümü? Görülmədi. Reallığı dərk edən azərbaycanlının hakimiyyətə, müxalifətə münasibətini ifadə edəcək bundan dəqiq əsər yoxdur. İnqilab və hakimiyyət haqda başqa romanlar da yazılıb. Məsələn Zümrüd Yağmurun "Allah qayıdır?!" romanı qəzəb və nifrət dolu söz yığını, Pərviz Cəbrayılın "Yad dildə" romanı istedadlı, ancaq adi oxucunun çətin anlayacağı qəliz romandır. Bugün haqqında müzakirə açılacaq roman "Daş yuxular" deyil, "Amneziya"dır.

Qayıdaq "Daş yuxular"a. Bu roman sənət əsəri deyil, ancaq gələcəyin əsəridir. Özünü müttəhim kürsüsündə təsəvvür edə bilməyən nə ermənilər, nə də azərbaycanlılar bu tip romanı qəbul edə bilməz. Amma vaxt gələcək "Daş yuxular"ı tolerantlığın, humanizmin pioneri kimi təqdim edəcəklər. İlham Əliyev özü zülmətdir, onun etdikləri də. Efirdə akademiki söyüb qovan, Avropada Aydan Salahovanın sənət əsərinin üstünü qara örtüklə örtən də bu təfəkkür sahibidir.

İlham Əliyev Cumhuriyyət dəyərlərini alçaldır, ancaq onun qızı Leyla Əliyeva ölkə xaricində o dəyərlərlə öyünür. Sabah Leyla Əliyeva erməni propaqandasına qarşı "Daş yuxular"dan sitat gətirsə, təəccüblənməyin. Axmaq vəziyyətinə düşən də siz olacaqsınız, cənab yarımçıq demokratlar.

Siyasətçilər ətraflarını atəşə verirlər və hamını bu tonqalda yanmağa dəvət edirlər. Amma yazıçılar bütün körpüləri yandırmamalıdır. Sülh üçün bütün ümidlərin kəsildiyi yerdə onlar sülh mayak olmalıdır. Əkrəm Əylislinin də missiyası budur. Həyatında iki-üç kitab oxumuş kor beyinlər bunu dərk edə bilməz. 

Bəs münaqişənin təzəcə qızışdığı 1989-cu ildə vəziyyət necə idi? Ziyalılar nə düşünürdü?

"Andronik elə qan dənizinin içində üzür ki, Şaumyana bağlamaqla onu təmizə çıxarmaq olmaz, əksinə bu onun qanını Şaumyana çiləmək, Şaumyanın Azərbaycanda əziz tutulan, hər vasitə ilə əbədiləşdirilən adına ləkə salmaqdır". "Ömür kitabı"1989 səh. 94 Sabir Rüstəmxanlı.

Sabir Rüstəmxanlı bu sözləri Andronikin cinayətlərini sadaladıqdan sonra Şaumyana jest olaraq yazıb. Digər sitat:

"Və nəhayət, özünə lazım olanda daha qəddar bir paşanı - Andronik paşanı nə məntiqlə və nə haqla xalq qəhrəmanı sayır? Məgər mən tək bir Zori Balayana görə bütün erməni xalqına nifrət etməliyəm?!" "Ömür kitabı" səh.100

Mən bu cümlələrə görə nə Sabir Rüstəmxanlını ittiham etməyə, nə də təəssüflənməyə çağırıram. Əksinə təqdir edirəm. O, milli mövqe nümayiş etdirərkən sülh üçün ümid yeri də qoyub. Siyasətçinin yox, ziyalının yazmalı olduğunu yazıb. "Daş yuxular"da təsvir olunan hadisələr elə həmin 1989-cu ildə Sumqayıtda, Bakıda baş verərkən, ortaya bu cür ziyalı mövqeyi qoyulub. Ancaq bugün Sabir Rüstəmxanlı müxalifətin millətçi qolunun öndərlərindən biri kimi tanınır. Təəssüflənməyə dəyərmi? Əsla. 

1989-cu ildə yazılan bu cümlələr Azərbaycan xalqı tərəfindən çox rahatlıqla qəbul olunurdusa və "Ömür kitabı" bestsellərə çevrilmişdisə, indi nə olmuş bizlərə? Nə üçün bu tolerantlığı 2013-də göstərə bilmirik?

Səbəb təkdir. 20 ildə bizi cılızlaşdıran, qorxu və nifrət hissi ilə yaşayan məxluqata çevirən Əliyevlər rejimi. Bizlər də günahkarıq, əlbət. Hakimiyyət bizi hər cür şantaj edərkən, üstlərinə getmək əvəzinə demokratiyanı balta altına verən, bizlər. Bu cəhalətdən, bu rəzalətdən qurtulmaq naminə istənilən seçici səsini qurban vermək olar. Bir ovuc səsi itirməklə əvəzində bir milləti ayıltmaq olar. Bax buna görə mən də bir Əkrəm Əylisliyəm.