"7 gözəl" hekayə

Bu günədək iştirak etdiyim kitab təqdimatları janrından asılı olmayaraq roman təqdimatı olub. İlk dəfə idi ki, hekayələr kitabının imzalama mərasimində iştirak edirdim. Müəllif Əli Novruzov. Əsər "7 hekayə". Hekayə kitabları yaddaşımda sovet xatirəsi kimi qalıb. "7 hekayə"ni oxuduqdan sonra əminliklə deyə bilərəm ki, xeyli roman yazarı ilə yanaşı artıq hekayə yazarı da var.

Məsəl var ki,  kitabın üz qabığına baxıb mühakimə yürütməzlər. "7 hekayə" o kitabdır ki, oxucuda ilk təəssürat yaradan elə üz qabığıdır. Növbəti sətirləri çap etmək üçün yazıçıya baxan makinaçı pişik silueti nəyə desən dəyər. Bu cür intellektual karikaturaya axırıncı dəfə elə sovetin vaxtında rast gəlmişəm. Müstəqillik dövrünün yazıçılarının kitablarının üz qabığını iri fotoları, ya da kafkaçılığın parodiyası olan əcaib siluetlər bəzədi.

Kitabın yazı dili axıcı, cümlələr qısadır. Fikirlərin bitkin olması müəllifin tez-bazar kitab çap etmək həvəsindən uzaq olmasını göstərir. Kitab cəmi 7+1 hekayədən ibarət olsa da, hekayələrin anlatma dili fərqlənir. "Qırx mühafiz", "Dəniz kənarında" hekayələri birinci şəxsin dilindən yazılsa da, "Qara" üçüncü şəxsin dilindən verilib. Dialoqlar şəklində verilən hekayələrdə süjet ardıcıl davam edir. Qırılmalar, müəllifin qəflətən xəyala gedib məzmuna şəxsi sentimentallığını qatması gözə dəymir. 

Hekayədən hekayəyə fərqli anlatım dili və üslub müəllifin yazıçılığa həvəskar kimi başladığını, planlı şəkildə özünü ədəbi çərçivəyə salmadığını göstərir. Formallıq, şablonçuluq olan yerdə azadlıq olmur. Azadlıq olmayan yerdə isə yaradıcılıq. Bəri başdan qəliblərin olmaması ortaya oxunaqlı məhsul çıxarıb. 

Keçək hekayələrə. Alleqorik hekayə adı ilə verilmiş "Fəlakət" sovet hekayə yazıçılarının üslubunu xatırlatdı. "Fəlakət"in ilk cümlələrini oxuyanda elə təəssürat yaranır ki, sanki hadisələr insanlar arasında baş verir. Özü də azərbaycanlılar. Davam etdikcə məzmun açılır. Qəhrəmanların heyvan olduğu anlaşılır. Belə keçid oxucu üçün maraqlı sürprizdir. Adətən təmsillər heyvanların birbaşa təsviri ilə başlayır. 

Şəxsən mənə ən çox təsir edən hekayə "Qırx mühafiz" oldu. Bəziləri elə düşünür ki, Əli burda millətçiləri dolayıb. Yəqin ki, bu insanlar Kürşad və 40 dostunun tarixi qəhrəmanlığından xəbərsizdirlər. Onların sonu hekayədəki sonluqdan daha faciəli bitir. Amma bir milləti azad etmiş olurlar. Müəllifin öz dilindən anlatılan "Qırx mühafiz" ən içdən yazılmış hekayədir. Ən azı mənə belə təsir bağışladı. Məhz bu hekayəni beş-altı dəfə oxudum. Əli Novruzov gələcəkdə povest ya roman yazmağa cəhd etsə, "Qırx mühafiz"in dili nümunə ola bilər.

Danışıq dilində və ədəbiyyatda ləhcənin qatı əleyhdarı olsam da, "Boyunbağı" hekayəsində bakılıların ləhcəli dialoqunu təsvir etmək bacarığına görə müəllifi təbrik etmək olar. Zərgər Hacıağa, Hacıağanın rusdilli bacıoğlusu tipajlarını ədəbi dilə müraciət edərək yaratmaq olmazdı. Kitabda "Boyunbağı" plagiat hekayə izahı ilə verilib. Bu fəndlə "Plagiatdır!" qaragüruhçularının sümüyü boğazına qoyulub. "Hər şey plagiatdır" məntiqi ilə yanaşsaq, Axundovun pyeslərini Molyerin plagiatı çıxarmaq olar. Məzmun yerli mühit və personajlara uğurla tətbiq edilirsə, bu yazıçının ustalığıdır.

Ən güclü ironiyanı isə "Qara"da hiss etdim. "Pulsuz pendir cələdə olar" misalı əvəzsiz verilən hədiyyənin də bir hesabı var. Romantik roman üçün mövzu ola biləcək "Dəniz kənarında" faciəvi hekayədir. Sentimental mövzunun mümkün olduğu qədər qısa və yığcam bitirilməsinə sevindim. Eyni material qadın yazıçının əlinə düşsəydi, oxucu bədbəxt olmuşdu.

Postmodernizm mövzusuna toxunmadan keçmək olmaz. Bu günədək xeyli zay əsər yazılıb ki, postmodernizm adı ilə oxucuya sırınıb. Yazılanı tənqid edən oxucu isə dünya ədəbiyyatından bixəbərlikdə ittiham olunub. Mən "Yayı olmayan il" hekayəsindəki kimi pişiklə universitet professorunun dialoqunu qəbul edə bilərəm. Amma yazdığı məlumatı "Google"da, vikipediyada axtarış verib dəqiqləşdirməyə tənbəllik edənlərin zir-zibilini yox. Tənqidim Əliyəcən oxuduğum müəlliflərədir. 

Bağırsaq qazını dağ havası adı ilə soxuşdurmağın vaxtı daha keçib. Oxucu rəhm etməyəcək. Əli Novruzovun kitabının üstünlüyünün bir cəhəti odur ki, o, hər şeyi öz adı ilə adlandırıb. Absurd süjeti olan "Şəhər"ə absurd hekayə, pişiklə professorun söhbətinə postmodernizm adı verib. Eyni izahla digər bütün hekayələr.

Qeyd: Əli Novruzovun kitabı çapa verilmədən öncə iki hekayəsinin oxucusu olmuşam. Ona hekayələrinin dilinin axıcı olması, dialoqlardan bacarıqla istifadə etdiyini yazmışdım. Ancaq hekayələrin sonda nə demək istəməsi detektiv süjeti kimi dolaşıq idi. Şadam ki, Əli tənqidlərdən nəticə çıxarıb və hekayələri tam anlaşılacaq şəkildə bitirə bilib. 

Yazını oxuyanlar sual verə bilər ki, ədəbi tənqid yazımda niyə daha çox təqdir mövqeyində durmuşam. "7 hekayə"ni oxuyanadək saytlarda xeyli hekayə oxumuşam. Bunlar ya iyrənc məişət söhbətlərinin nəsr forması, ya da sentimentallıq burulğanı olub. Hekayə yazarlarının şəxsi hisləri o qədər ağır basıb ki, hekayənin nə cür davam etdiyini tutmaq olmur. Hətta yaxşı mövzular da sonda söz yığınına çevrilib.

Hekayə "fastfood" kimi olmalıdır. Tez hazırlanıb, asan yeyilə bilməlidir. Ağzında çeynəyib, mədəyə düşənəcən ləzzətini hiss etdinsə, deməli alınıb. Romantikaya qapılmaq istəyənlər üçün adı üstündə, roman janrı var. Hekayəni hislərin, əşyaların uzun təsviri ilə korlamaq olmaz. Qəhrəmanlar danışmalıdır. Süjet yığcam şəkildə yazılıb, oxucu rahat anlayacaq şəkildə bitməlidir. "7 hekayə"də bu parametrləri gördüm.

Bir neçə söz kitabın təqdimatı haqda. Təqdimatın ilk günündə kitab digər yazarlarla müqayisədə rekord sayda - 395 ədəd satılıb. Əlbəttə, oxucu qıtlığının olduğu Azərbaycan mühitində azdır. Amma həvəskar yazıçı kimi başlamış gənc üçün ciddi rəqəmdir. 

Səbəb nədir? "Nigar Köçərlinin çıxardığı göz" bloq yazımda qeyd etmişdim ki, Azərbaycanda kitabı iki meyara görə alırlar. Birinci, kitab yazanın şəxsiyyətinə görə. İkinci, oxucuların kitab haqda rəyinə görə. Özünü Nitşe, Kafka ilə müqayisə edib, dağ başına qoyanlara oxucu dəfələrlə dirsəyini göstərib. Satışın azlığı səbəbini isə atıblar oxucu "savadsızlığı"nın üstünə. Ya da mağazada göz görünən yerdə deyilmiş. 

Əli Novruzovun digər inteligentlər kimi cəmiyyəti hər fürsətdə alçatmamasının nəticəsidir ki, oxucu onu özünə bərabər görüb. Publisistikada elə də tanınmasa da. Kitabı satmazdan öncə digər fürsətçi yazarcıqlar kimi hər hansı partiya və gənclər hərəkatına üzv olmamışdı. Təqdimata gələnlər isə fərqli baxışlı, bir-birilə zidd münasibətləri olan adamlar idi. Amma hər biri Əli Novruzovu insan kimi qiymətləndirib gəlmişdi. Yuxarıda sadaladığım iki keyfiyyəti yaratmadıqca, Azərbaycanda oxucuya kitab satmaq müşkül məsələdir. 

"7 hekayə" bu il oxuduğum yerli kitablardan ən yaxşısıdır. Müəllif kitabı daha iri həcmdə yaza bilərdi. Amma "az olsun, yaxşı olsun" prinsipinə əməl edib. Bir qaşıq qırın bir çəllək balı zay edə biləcəyini nəzərə alsaq, yazmağa yeni başlayan yazarlar üçün yaxşı nümunədir. Ümid edirəm yazdıqlarım Əli Novruzovda özünəvurğunluq aurası yaratmaz.