Başlanğıc...

Paz-zollayaninin köşəsi

среда, 15 января 2014 г.

Rus kinosunun manifesti - "Stilyaqi"



Rejissor Vasiliy Todorovskinin çəkdiyi "Stilyaqi" filminə ilk dəfə baxanda, rusların belə film çəkə bilməsi inanılmaz gəlmişdi mənə. Müzikl janrında çəkilən film parlaq səhnələri, rəngli geyimləri, musiqi nömrələri ilə adamı heyran edir. Hollivudun ən yaxşı ənənələrini özündə əks etdirən "Stilyaqi"nin adi müzikllərdən üstün cəhəti var – ideoloji mübarizə və mövcud cəmiyyətə üsyan.

Filmin qəhrəmanları da, antiqəhrəmanları da gənclərdir. Burada nəsillər arasında mübarizə getmir. Eyni nəslin nümayəndəsi olan, lakin fərqli imicə görə bir-birinə nifrət edən gənclər mübarizə aparır. Kosmopolit gənclər "nümunəvi" sovet gənclərinin gözündə imperialist qüvvələrin agentidir. Komsomol gənclik stilyaqa dünyasında boz kütlə.

60-ların bitlmanları, 70-lərin hippi gəncliyi, 80-lərin pank-rokçuları hamımıza tanışdır. Ancaq bütün bunlardan əvvəl 50-ci illərin stilyaqaları vardı. II dünya müharibəsinin başa çatması və Xruşov "istiləşməsi" ilə sovet vətəndaşları tamam fərqli dünya ilə tanış oldular. Quru, bürokratik SSRİ mədəni həyatından fərqli olaraq, Qərb həyat tərzi daha rəngarəng idi. Müharibədən qənimət kimi gətirilən amerikan jurnalları, alman geyimləri, filmləri proqressiv sovet gəncliyinin idealına çevrildi. Əlbəttə ki, mühafizəkarların da hücum hədəfinə.

Stilyaqalar amerikan mədəniyyətini ilahiləşdirən, Qərb modasında geyinməyə çalışan gənclər idi. Stilyaqanın sevdiyi rəqslər vals, polka yox;  buqi-vuqi, lindi-hop, rok-n-roll idi. O, skripkanı deyil, saksofonu seçirdi. Caz və rok dinləyirdilər. Rəngli, müasir geyim, qalın daban krosovka stilyaqanı boz sovet gəncindən fərqləndirən əsas atribut idi.

İndiki dövrdə azad yazarlar köşə yazılarında gənclərə rəngli geyim, müasir musiqi, azad sevgi kimi dəyərləri təbliğ etməyə çalışırlar. Halbuki 60 il öncə SSRİ-də bu dəyərlər uğrunda mübarizə aparan gənclik vardı. Hippi, pank gənclik hərəkatları beynəlmiləl olsa da, stilyaqa obrazı sırf SSRİ-ə məxsus idi. Qərbdə gənclərin norma saydığı geyim tərzi "dəmir pərdə" arxasında hakim ideologiyaya qarşı mədəni üsyan idi.

Günümüzdə rəngli geyinmək, müasir musiqi dinləmək, bir neçə kitab oxuyub "cool" imici yaratmaq, elə də çətin deyil. O illərdə stilyaqa olmaq partizan olmaq kimi bir şey idi. Qərb istehsalı rəngli qalstukları, şalvarları, ancaq “farsovşik” adlanan qara bazar alverçilərindən tapmaq olardı. Özü də çox baha qiymətə.

Stilyaqalıq öz-özlüyündə subkultura idi. İmic təkcə geyim və rəqslə bitmirdi. Ruslaşdırılmış amerikan sözlərindən yeni slenq dili yaranırdı. Katya, Fyodr, Boris kimi rus adları Keti, Fred, Bob şəklində “nik”lərlə əvəz olunurdu. Caz, rok musiqisini dinləmək üçün qrammofon valları nadir tapıldığından, musiqi yazıları plastik rentgen fotolarının üzərinə köçürülürdü. Buradan da "sümüklər üzərində rok" ifadəsi yaranmışdı.

Fərqli gəncliyin görüş yeri yaşadığı şəhərin baş küçəsi sayılırdı və slenqdə “Brodvey” adlanırdı. Moskva stilyaqalarının görüş yeri “Tverskoy” küçəsi, Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) “Neva” prospekti, Bakı modabazları üçün isə “Tarqovıy” küçəsi idi.

Totalitar sovet sistemi hamıdan fərqlənən bu yad ünsürlərə biganə qala bilməzdi. Saksofon və caz musiqisi düşmən elan edildi. "Bu gün caz çalırsan, sabah vətəni də satarsan" - devizi qərb mədəni dəyərləri ilə müharibənin şüarına çevrildi. Fərqli geyim və saç düzümünə malik gənclik mətbuatda lağ edilərək alçaldılırdı. Gənclər milis, komsomol drujinaları tərəfindən həbs edilir, saçları, paltarları qayçılanaraq "mədəni" tərbiyə ilə "islah" olunurdular. Məxfi stilyaqa rəqs məclislərinə qarşı "oblava"lar keçirilirdi.

"Stilyaqa" filmi də bu cür "oblava" ilə başlayır. Boz kütlədən fərqlənməyən komsomol Mels (Marks, Engels, Lenin, Stalin adlarının baş hərfindən götürülmə) stilyaqa qız Polzanı (Polina) tutmağa çalışanda ona aşiq olur. Qıza olan məhəbbəti Melsi dəyişir. Stilyaqalar kimi geyinməyə başlayır. Saç düzümünü, vərdişlərini dəyişir. Komsomol yoldaşlarını yeni dostlara dəyişir. O, artıq Mels yox, "ideoloji düşmən" Meldir. Elə bununla da cəmiyyətin nifrət obyektinə çevrilir.

Mel ona gizli aşiq olan komsomol təşkilat rəhbəri Katyanın sevgisini rədd edir. Katyanın "ideoloji düşmən" Melə universitet auditoriyasında qurduğu qisas məhkəməsi, xüsusilə, təsirlidir. "Nautilus Pompilius" sovet rok qrupunun "Bir zəncirlə zəncirlənmişik" mahnısı altında səslənən Katyanın ariyasını XXI əsr rus kinosunun ən möhtəşəm səhnəsi adlandırmaq olar. Tamaşaçı, sadəcə, müziklə baxmır, totalitar cəmiyyətin basqısını tükləri ürpənərək hiss edir. Xor altında yüksələrək səslənən ittihamlara Mel partiya biletini stolun üstünə qoyaraq, sükutla cavab verir.

Cəmiyyətdən təcrid olunan qəhrəman saksofon çalmağı öyrənir. Musiqiçiliklə həyatını qazanır. Əcnəbidən hamilə qalan Polza ilə evlənməyi gözə alır. Ona stilyaqa olmağı öyrədən dostu Fred (Fyodr) Amerikada diplomat karyerası qurmaq üçün dostlarını tərk edir. Geri qayıdan Fred artıq stilyaqa deyildi. Boz kostyum – plaşlı bürokrat, stilyaqaların slenqi ilə desək "jlob" idi.

Fredlə görüşən Mel Amerikadakı stilyaqaların necə olduğunu soruşur. Fred "Sənə bəd xəbərim var. Mən Amerikada oldum. Orada stilyaqalar yoxdur" – cavabı verir. Öz kimliyinə sadiq qalan Melin cavabı ritorik olur: "Biz ki, varıq!"

Film sonadək məşhur rus rok, caz qruplarının yazdığı mahnılarla müşayiət edilir. "Zaman maşını", "Kino", "Çayf", " Nautilus Pompilius" kimi qrupların mahnılarını dəyişdirilmiş,  yaxud orijinal mətni ilə filmdə eşitmək olar. Ənənəvi "Happy end"lə bitən amerikan müzikllərdən fərqli olaraq, "Stilyaqi"də rus dramatizmi var. Bu, həm komediyadır, həm faciəli komediya. Amma bütün cəhətləri ilə tamaşaçını heyran qoyan filmdir.

Film haqda maraqlı qeyd: 2009-cu ildə rus kinematoqrafçıları ikiyə bölünəndə Nikita Mixalkov tərəfdarları "Qızıl qartal", Mixalkov əleyhdarları "Nika" kinomükafatını təqdim edirdilər. Bütün siyasi münaqişələrə baxmayaraq, "Stilyaqi" könüllərdə qalib gəldi və hər iki kinofestivalın baş mükafatını aldı.

Rusiya kinematoqrafiyasının istehsal etdiyi çoxsaylı keyfiyyətsiz filmlər sırasında "Stilyaqi" əsl manifestdir. Totalitar düşüncə ilə barışmaq istəməyən gənc nəslin manifesti.

Комментариев нет:

Отправить комментарий