Türk köşəsindəki təhlükə

Türk köşə yazarlarının zərərli olması barədə bir neçə dəfə müzakirə açılıb. Azsaylı tərəfdarları ilə yanaşı bu fikrin əleyhinə çıxan xeyli adama rastlamışam. Türkiyə mətbuatını oxumadığım üçün mövzunun üstünə getmirdim. Həqiqətin belə olub-olmadığını yoxlamaq üçün müxalifətə yaxın "Cumhuriyet" qəzetinin saytına girdim və heyrətdən ağzım açıq qaldı.

Necə gəldi üstünə tıkladığım köşə yazılarını oxuyub, "Ya Rəbb, bu nədir? Bunları oxuyan kütlədə beyin qalarmı?" - dedim. Şer kimi alt-alta yazılmış cümlələr, arxivdən çıxarılıb yazıya tökülmüş köhnə söhbətlər. Siyasi təhlil, analitika adına yekə bir sıfır. Şüarşılıq meydan sulayır.

Maraqlıdır ki, bu şer-köşələri istedadsız bakirə şairələr yox, yaşı qırx, əllini keçmiş ahıl daydaylar yazır. Hansılar ki, 60, 70-lərin solçu-sağçı qovğasında yetişiblər. Günün bu günündə də həmin zehniyyəti türk insanına sırıyırlar.

Bunların hələ ən xod gedən köşə yazarı Yılmaz Özdildən nümunə gətirim. 2014 girəndə belə bir şey yazmışdı:

Hep beddua olmaz.

Dua da lazım.

Kızlı-erkekli...

Tayyip Erdoğansız yıllar dilerim.

Amin.

Təsəvvür edin dörd cümləlik yazını fərqli saytlarda azı 100 min dəfə paylaşıblar. Nə qədər zombi cəmiyyət olasan ki, bu qədər boş fikirləri dost-tanışın üçün faydalı biləsən. Türk köşə yazarları bax, bu cəmiyyəti yetişdirib.

Bir müddət düşündüm ki, axı nə görüblər türk köşə yazarlarında? Xüsusilə, azərbaycanlılar. Təhlil olmayan yerdə fərqli fikir öyrənmək mümkün deyil. Bu suala cavabı videobloqqer Həbib Müntəzirin statuslarına gələn laykları görəndə tapdım. Həbibin son statuslarından biri:

3.8 milyard dollar büdcəsi olan ordu xəbərləri:
Ordumuzun zabiti şəhid olub
Ali Hərbi Məktəbin zabiti rüşvət alarkən həbs edilib
Əsgər hərbi hissədən qaçıb
Əsgər özünü güllələyib
Əsgər ürək çatışmazlığından vəfat edib
Əsgər özünü asaraq intihar edib
Və son vuruş: Vətən sağ olsun!

Yaxud türk köşə yazısı stilində digər bir statusu. Oxuyub fikirləşirsən ki, təhlil yox, zəhmət yox, sensasion faktlar yox. Axı nə var burda ki, bu qədər adam bəyənir. Elə başa düşməyin layk etmək lazım deyil. Müxalif fikirlər çox paylaşıldıqca facebook avtomatik olaraq daha çox adama göstərir. Qısqanclıq, "kruq"bazlıq burda yersizdir.

Bu tip yazıların uğuru keyfiyyətində yox, psixoloji təsirindədir. Qısa və bitkin fikirlər. Emosional cümlələr. Mərsiyə, yaxud "gəlirik!" məzmunlu söhbətlər. Sırf şüarçılıq. Digər cəhəti; köhnə söhbətlərin arxivdən çıxarılması, tarixi məlumatların sinxron şəkildə alt-alta sıralanması. Bilmirəm Həbib Müntəzir Yılmaz Özdil kimi yazır, ya Özdil Həbib kimi, belə yazı tərzi ilə tənbəl oxucunu təəccübləndirmək olar. Hansılar ki, ölkədə baş verənləri ancaq facebookun əsas səhifəsindən öyrənir. 

Belə köşələri, statusları yazmaq üçün beyin əməyi lazım deyil. APA kimi xəbər saytlarında bir az gəzmək, "Google"da axtarış vermək kifayətdir. Yazdığına yumor, yaxud mərsiyə havası qat. Bas, getsin. Daim yazan, yaddaşı yaxşı olan birisisizsə yazmaq üçün mövzu həmişə var.

İnformasiya cəmiyyətində yaşayan oxucu tənbəlləşir. Gün ərzində beyni o qədər dolur ki, məlumatı SMS şəklində qəbul etmək istəyir. O, xörək bişirmək yox, dönər (türk köşə yazısı), buterbrod (status) alıb yemək istəyir. Qazan xörəyini (analitik yazı) bişirmək üçünsə saatlarla vaxt lazımdır. Xörəyin dadlı olması üçün təkcə resept (mövzu) yetərli deyil. Təcrübə və ədviyyatlar (yazı dili) yeməyi ləzzətli edir.

Dönər dadlıdır. Tez hazırlanır, asan yeyilir. Amma hər zaman dönər yemək olmaz ki. Daim dönər yeyən mədə "yazva" (xora) olar. Türk cəmiyyətinin beyni artıq xroniki "yazva" xəstəliyindən əziyyət çəkir. Tvitter bu səbəbdən Türkiyədə daha populyardır. Bu xəstəlik yavaş-yavaş yerli oxucuya da bulaşır. 

Bir şey sevindirir ki, türk köşə stilində yazan yerli yazarlardan oxucu tez bezdi. Məsələn İlham Əliyevin adının çəkilməsi qorxulu olan illərdə Elnur Astanbəylinin köşələri zirvədə idi. Son 1 ildə facebook profilimdə cəmi iki-üç dəfə kiminsə Elnurun yazılarını paylaşdığını görmüşəm. Artıq yersiz şüarçılıq, təhlilsiz üsyankarlıq keçmir. Eyni oxda dönən cırıltılı təkər səsinə oxucu beyni toxdur.

Köşə yazarları qürub etsə də, maraqlıdır ki, şüarçılıq bloq yazılarına sirayət edir. Emosiya, üsyan dolu, ədalət hayqıran bloqpostlar sunami kimi paylaşlır. Yüzlərlə layk, "eşq olsun, bəy! tərifləri bir-iki saat ərzində gəlir. Azərbaycan bloqçuluğunda bu fenomenə "Bəyim sindromu" adını verərdim. Yazanlar çoxdur. Ancaq qısa və narkotik effektlə yazan bloqçu Bəyim Həsənlidir.

Türk köşə yazılarını yazmaq potensialı olan gənclər üçün real təhlükə sayıram. Onları çox oxuyan bloqçuların bloq yazılarında bu özünü göstərir. Yazdıqları fikirlərdə qəzəb, nifrət, şəxsi intriqa qabarıqdır. Cümlələr rabitəsiz, səliqəsiz. Nə demək istəyir, qınayırmı, ya tərəf tutur bəzən anlamaq olmur. Şüarçılıq beyni emosiyaya təslim edir. Təhlil etmək qabiliyyətini isə yox edir.

Türk köşə yazarları ilə bağlı tənqidimlə razı olmayan dostlardan biri oxumam üçün Soner Yalçının "Cemaat cinayetleri" yazısını göndərdi. Oxudum. Aşağı-yuxarı yazı ondan bəhs edir ki, son 200 ildə Türkiyə başına hansı hökümət keçibsə, öz polisini yaradıb. Siyasi vasitə kimi istifadə edib.

Normaldır. Hələ Marks yazırdı ki, polis hakim sinfin istismar vasitəsidir. Yazar bəy sonda təklif edir ki, polis mülki vətəndaşlardan formalaşdırılsın. Bu bədbəxt başını qaldırıb Azərbaycana baxsaydı, görərdi ki, belə qurum artıq var. Mülki qoçulardan formalaşdırılmış İctimai Şura. Aksiya zamanı camaat formalı polisə sığınır ki, "məni o, yox, sən həbs elə".

Ona görə də nə qədər geniş oxucu kütlələri olsa da, türk köşə yazarları Erdoğanın əlində əsir-yesirdirlər. Qaş düzəltmək əvəzinə göz çıxarırlar. Sizə təəccüblü görünə bilər. Türkiyədə siyasi təhlil adına az-maz iddia edə biləcək köşə yazarları varsa, onlar da "Sabah", "Şafak", "Zaman" kimi dini-mühafizəkar qəzetlərdə yazırlar. AKP-in hakimiyyətdə uzun müddət qalması həm də tərəfdaşı olan intellektual təbəqəyə bağlıdır. Onlar siyasi neqativi daha tez analiz edir, vəziyyətdən çıxırlar. 

Bütün bunlara baxmayaraq, türk mətbuatı  ingilis analitikası qarşısında mürəkkəb ləkəsi kimi qalır. Türkiyənin biznes, siyasət, turizmlə məşğul olan adamları türk yazarlarının köşələrini deyil, "Guardian", "Economist" "The Times" qəzetlərinin Türkiyə haqda təhlil yazılarını ciddiyə alırlar. 

"Türk köşə yazarlarını oxumayın, rusu oxuyun" demək istəmirəm. Rus publisistikası analitika qaynayır, deməzdim. Əksəriyyət rus şovinizmi, anti-amerikan fundamentində yazır. Amma hər intellektual rus mövzu ətrafında yazmadan  öncə saatlarca, bəzən günlərcə araşdırma aparmağı özünə borc bilir. Vikipediyada eyni adlı türk və rus məqalələrinə baxın. Rusların nə qədər informativ olması fərqini görəcəksiniz.

Şəxsən Aleksey Navalnının bloqunu daimi izləyən adam kimi deyə bilərəm ki, jurnalist Xədicə İsmayılın 6 aydan bir paylaşdığı korrupsiya araşdırmalarını Navalnının bloqundan hər həftə oxumaq olar. Bizim facebook intellektualları, yazarlar da xarici müəlliflərin yazılarının oxucuya çatdırılmasında elə də maraqlı deyillər. Bəlkə də yazdıqları bəzəklərin təzək kimi görünmə ehtimalından. Azərbaycan oxucusunun mütaliəsi 150 il əvvəlin Rusiyasında, ya da 70-ci illərin Türkiyəsində ilişib qalıb.

Hay-küyçü deyil, düşünən nəsil kimi yetişmək istəyirsinizsə, analitik yazıları mütləq oxuyun. Bu tərzdə yazan bloqçu, köşə yazarlarını isə daim izləyin. Amma rastlaşdığınız bu tip yazıları oxumazdan öncə mütləq və mütləq brauzerdə facebook pəncərəsini bağlayın. Yoxsa gələn bildirişlər sizi gic edəcək. Oxuduğunuz isə beyinə çatmayacaq.