Nəyi və necə oxumaq

Mütaliəyə həvəsi olanlar tez-tez bu sualla qarşılaşırlar. Hər hansı bədii əsərin məzmununu filmə baxmaqla da bilmək olar. Amma film sizə yazmağı öyrətməz. Yazmaq istəyən mütləq oxumalıdır. Məktub, roman, inşa, yaxud status yaz, mütaliən mütləq yazdığında özünü göstərəcək.

Mütaliə baxımından o şəxsləri şanslı saymaq olar ki, onlar məktəbə getdikləri ilk illərdən çox oxumağa başlayıblar. Təkcə dərs tapşırığı yox. Yaşlarına uyğun bədii ədəbiyyat. Adətən yazı yazmaq qabiliyyəti olan, istedadlı roman, hekayə, köşə yaza bilən yazıçılar uşaq ikən oxumuş insanlardır. Valideynlərin mütaliəli olması da öz sözünü deyir. Anasından bir kərə olsun nağıl, hekayə dinləməyən uşaqlar yaşıdlarından daha savadsız olur.

Ailədə uşaq yaşında insanlar varsa, mütləq əlifbanı öyrənən kimi kitablar alın. Nağıllar, uşaq ədəbiyyatı seriyasından kitablar, elmi-fantastik əsərlər uşaq təfəkkürünü sürətlə inkişaf etdirən ədəbi vasitələrdir. Gələcəkdə yaza bilmək, ixtira etmək üçün təkcə söz ehtiyatının bol olması kifayət etmir. İnsan fantaziyasını genişləndirəcək ədəbi əsərlərə ehtiyac var.

Oxuduğunuz kitabda mənasını başa düşmədiyiniz söz varsa, mütləq yaxınlarınızdan soruşun. Yaxud harasa qeyd edib, orfoqrafik lüğətdə və ya internetdə tapın. Oxucu uşaqdırsa, tanımadığı sözün mənasını valideynindən soruşacaq. "Bilmirəm" deyib, uşağı başdan etməyin. O an izahı verilən söz uşaq hafizəsinə uzun müddətə həkk olunacaq.

Mütaliə vərdişi yazarkən; az hərf səhvi buraxmaq, söz ehtiyatı ilə manevr etmək, axıcı yaza bilmək üstünlüyü verir. Yaşa görə ədəbiyyatı seçmək xüsusilə vacibdir. İkinci sinifdə oxuyan şagirdə mütaliə üçün "Səfillər"i verən valideynə anormal adam kimi baxmaq lazımdır. Əksinə, səkkizinci sinifdə tədris edilən tarix dərsliyi ilə yanaşı "Səfillər"i oxuyan şagird o dövr haqqında daha aydın təsəvvürə malik olacaq. Bu yazmaq qabiliyyətini artırmaqla yanaşı ixtisas seçimində də kömək edəcək.

Ya uşaq vaxtı oxumaq qismət olmayıbsa... "Uşaq vaxtı evimizə kitab yox, toy kasetləri girib" - deyən birisizsə, təəssüfləməyin. Dostoyevskinin, Markesin kitablarını alıb oxumağa tələsməyin. Elə nağıllar, uşaq ədəbiyyatı oxumaqdan başlayın. Bunda utanılacaq heç nə yoxdur. Ədəbiyyata iddialı xeyli gənc fəal, bloqqer qarşıma çıxır ki, yazdıqlarında ən azı düzgün cümlə quruluşuna rastlanmır. Ümumişlək sözləri tapıb yazmağa çətinlik çəkirlər. Bu gənclər üçün sadə dildə yazılmış ədəbiyyat çox vacibdir. Yazı üçün mövzu seçimi ideal ola bilər. Düşündüyünü düzgün ifadə edə bilmirsənsə, kütlə tərəfindən başa düşülməyəcəksən.

Yazıçılar tərəfindən gənclərə məsləhət görülən kitab siyahılarına qarşıyam. İllərlə mətbuatda yazan, yüzlərlə roman oxumuş adamlar məktəb dərsliyini əməlli-başlı oxumamış gənclərə klassiklərin fəlsəfi ədəbi əsərlərini məsləhət görürlər. Sonra da təəccüblənirlər ki, niyə bu gənclərdən bir şey çıxmır? Cavab sadədir. Oxuduqları onlara çatmır.

Təhsilin nə gündə olduğunu nəzərə alsaq, kitab məsləhət görəcəyiniz adamla fərd kimi maraqlanın. Bu vaxtacan hansı kitabları oxuduğunu soruşun. Ümumi statistik gənc oxucu üçün məsləhət görüləcək ən uyğun siyahı uşaq ədəbiyyatı seriyasıdır.

Çoxlu kitab oxumaq faydalıdırmı? Kəmiyyət əsla keyfiyyətə təsir etmir. Nə oxuduğun deyil, çıxardığın nəticə önəmlidir. Bədii əsəri tez oxuyub keçməyin. Kitabı fasilələrlə bir aya da oxumaq olar. Oxuduqlarını xəyal edə bilmək əsəri anlamaq deməkdir. Hadisələr təsəvvüründə canlanmırsa, deməli, söz yığınının üstündə göz gəzdirməklə məşğulsan. Oxuyub keçdiyiniz səhifələr yaddaşınızda qalmadısa, xatırladığınız yerə qayıdıb, yenidən oxumağa başlayın.

Oxuyarkən fasilə vermək vacibdir. 30 səhifə oxuduqdan sonra durun, gəzin. Oturaq vəziyyətdə bədən daha az oksigen qəbul edir. Beyinə oksigen az getdikcə, dərketmə qabiliyyəti də zəifləyir. Gəzişərkən oxuduğunuz səhnələri, qəhrəmanları beyninizdə canlandırın. Oxumaq sizi yordusa, dayandığınız yerə əlfəcin qoyun. Kitabı qələmlə ləkələməyin. Vərəqlərini qatlamayın. Eybəcər hala salınmış kitab çətin ki, təkrar oxuma həvəsi yaradar.

İxtisas ədəbiyyatı oxuyaq, ya bədii ədəbiyyat? Universitet təhsili zamanı ixtisas ədəbiyyatı birinci dərəcəlidir. Roman, hekayə kitablarını ancaq boş vaxtda zövq üçün oxumaq olar. Təhsil aldığınız müddətdə ixtisasınıza uyğun çoxlu kitablar oxumamısızsa, yüksək təhsildən söhbət gedə bilməz. Çünki diplom aldıqdan sonra bir daha o sahəyə qayıtmayacaqsınız. O dövrdə oxuduqlarınız isə uzun müddət yaddaşınızda qalacaq. Bütün elmlər bir-birilə əlaqəli olduğundan ixtisas ədəbiyyatı oxuyaraq da bədii əsərlər haqda xeyli məlumat əldə etmək olar.

Kitab təqdimatı aksiyalarında kitab almaqdan uzaq durun. Sevdiyiniz müəllifin yeni çıxan əsəri deyilsə. Azərbaycan kitab bazarını doldurmuş xeyli bərbad tərcümə var. Xüsusilə, azad yazarlar deyilən qrupun tərcümələrini qeyd etməliyəm. Pis tərcümə sizdə dahi yazıçıya qarşı belə hörmətsizlik hissi yarada bilər. Yetərincə mütaliəniz varsa, bir-iki abzas oxumanız bəs edəcək ki, yazı dilini tuta biləsiniz. Nəfis cild, populyar sima çox az şey ifadə edir.

Bədii əsər haqda ədəbi tənqid yazarkən kitabı mütləq iki dəfə oxuyun. Birinci oxunuş hər zaman təəssüratdır. İkinci oxunuş təhlil. Bu dəfə gözdən qaçmış detallar, səhvlər daha aydın görünəcək. Oxuduğunuz əsər sizdə müsbət təsir buraxdısa, əsər haqda nə isə yazmağa çalışın. Heç olmasa bir səhifə. Həm yazı diliniz dəyişəcək, həm çıxardığınız nəticələr möhkəmlənəcək. Kitaba bir daha qayıtmağa ehtiyac qalmayacaq.