Sən nə yamansan, a film!

"İncəsənətlərdən bizim üçün ən vacibi kinodur". Düz 92 il öncə fevral ayında V.İ.Leninin Maarif Naziri Lunaçarskiyə dediyi bu sözlər, hələ də, aktuallığını saxlayır. Bəlkə də, film haqda deyilmiş ən dəqiq aforizmdir.

Filmlər baxılır – maraq üçün, əyləncə üçün, maariflənmək üçün. Kiminsə sevdiyi qızı kinoteatra dəvət edib, arxa sıralarda öpüşməsi üçün. Filmlər çəkilir – qazanc üçün, sənət üçün, şöhrət üçün, bekar camaatın başını qatmaq üçün.

Bütün bunlar vacibdir. Ancaq filmin ən müqəddəs vəzifəsi gənc nəsli yetişdirə bilmək gücüdür. Məhz bu halda film kütlələr üzərində hakimiyyət qazanır. Uşaqlıq dövrü SSRİ-də keçənlər xatırlayar. Şənbə gecəsi "Retro" kinozalında "Tarzan" filminin göstərilməsi kifayət edərdi ki, səhəri gün Tarzan hayqırtıları həyəti bürüsün. Ağaclara dırmaşan kim, kəndirlə sallanan kim. Robin Hud haqda film bəs idi ki, həyətdəki söyüd ağaclarının budaqlarını əyib yay, süpürgə çubuqlarından ox düzəldək.

Tarzanı, Robin Hudu sonralar Brus Li, Van Dam, Rembo əvəz etdi. Uşaq beyinləri onları yamsıladı. Gənc nəsil onların filmləri ilə yaşadı. Bütün bunlar 80 və 90-ların əvvəlində uşaqlığını yaşamış insanların xatirəsidir.

Günümüzdə filmin kütləvi psixoz təsirinə demək olar, rast gəlmək olmur. Səbəbi çoxdur. Telekanalların birdən çox olması. Filmlərdə aktyor rolunu xüsusi effektlərin əvəz etməsi. İnformasiya ötürən kanalların fərqli və çoxsaylı olması.

Amma... Bir həftə öncə "Muhteşem Yüzyıl" serialındakı şahzadə Mustafanın edam səhnəsi on minlərlə türkü özündən çıxardı. Osmanlı nəslindən olan şəxslərin cib telefonuna yüzlərlə təhqir dolu zəng gəldi. Sultan Süleymanın padşah ünvanının geri alınması üçün məhkəməyə müraciət edildi. Sanki qətl hadisəsi 500 il əvvəl yox, gözləri önündə baş vermişdi.

Şahzadə Mustafanın atası Qanuni Süleyman tərəfindən öldürüldüyünü Türkiyədə tarix dərslərindən hər kəs bilir. Bəs nədir bu qədər insanı qeyri-adekvat davranmağa məcbur edən?

Filmin gücü! 3 il yayımlanan serial o dərəcə mükəmməl səhnə, aktyor, süjet xəttinə malikdir ki, milyonlarla insan üçün real dünyanı tam fərqli reallıqla əvəz etməyi bacarıb. Daimi tamaşaçılar öz şəxsiyyətlərini film qəhrəmanları ilə eyniləşdiriblər.

Bütün bunlar bir yana. Böyüməkdə olan türk gəncliyində artıq Avropa mədəniyyəti qarşısında əziklik hissi yoxa çıxır. Necə möhtəşəm imperiyanın varisləri olması görüntüsü gənc beyinlərdə mövcud reallıq kimi həkk olunur.

Liseydə oxuduğum vaxtlarda türk dili və ədəbiyyatı müəllimimiz hər birimizdən qəhrəmanlarımızın adını sadalamağı istəmişdi. Qızlı-oğlanlı məktəbli cavabları belə olmuşdu: Van Dam, Çak Norris, Şvartsneqqer, Brus Li və s. Hollivud film qəhrəmanları. Verdiyim cavab bu günədək yadımdadır. "Silvestr Stalloneni sevirəm. Çünki onun filmlərində insan əzabı var" - demişdim. Hər kəsi dinləyən müəllim hirsindən qəzəbli nitq deməyə başladı. "Sizin Fateh II Mehmet, Battal qazi, Koroğlu kimi qəhrəmanlarınız var. Nədir bu amerikan sevdası?"

Bu sual 90-ların sonu verilmişdi. Türkün tarixi qəhrəmanları vardı. Amma kim idi onları tanıyan. 90-larda Türkiyə serial sənayesi təzə-təzə ayaq açırdı. Türk kinematoqrafı isə qürub dövrünü yaşayırdı.

Bu gün o sualı məktəblilərə yenidən verin. Azərbaycanlı uşaqların cavabları belə olacaq: Polad Alemdar, Memati, Abdülhey, Sultan Süleyman, Mehmet han və s. Amerikanizm körpə beyinlərdən silinmişdir. Hollivud kultlarını daha doğma obrazlar əvəz etmişdir.

"Kurtlar Vadisi" serialı qəhrəmanlarına oxşamaq istəyən gəncləri ələ salan köşələr yazmaq məişət yazarlarımızın sevimli məşğuliyyətidir. Onlar dərk etmir ki, 10 ildən çox efirə gedən serial Türkiyədə artıq yeni nəsil yaradıb. Qərb qarşısında kompleks keçirməyən, xarici və daxili düşmənlərlə mübarizənin vacibliyini dərk edən, siyasiləşmiş, döyüşkən nəsil. "Kurtlar Vadisi Pusu" Türkiyə siyasətində olan hər hansı siyasətçidən daha inandırıcı kütləvi manipulyasiya maşınıdır.

Azərbaycanlılar "Kurtlar Vadisi"ndən hər şeyi götürdülər. Polad Alemdarın oxuduğu kitablardan başqa. BMW-X5 markalı avtomobil, geyim tərzi, son model telefonlar, hətta özünəməxsus mimika. Axı, Polad Alemdar həm də gündəlik qəzet oxuyan qəhrəmandır.

Kütləvi media ilə gənc nəsil yetişdirmək siyasəti XX əsrin 30-cu illərində formalaşıb. Totalitar rejimlərin kütləvi idman tədbirləri ilə yetişdirdiyi gənc nəsli amerikanlar komiks jurnalları ilə böyüdürdülər. Supermen, Betmen, Kapitan Amerika kimi komiks qəhrəmanları uşaqlara fərdiyyətçiliyi, maskulin kişi kultunu aşılayırdı. Komiks qəhrəmanları sonralar filmə çevrildilər. Siyasiləşdilər. "Rembo" filmi kifayət etdi ki, Vyetnam müharibəsinin yaratdığı məğlubiyyət sindromu amerikanların canından çıxsın.

Türkiyə dövləti filmin gücünü dərk edib. Türk filmlərinin beynəlxalq festivallarda aldığı mükafatlar, seriallarının geniş coğrafiyası artıq heç kəsi təəccübləndirmir. Dövlət gənc nəsli öz dəyərlərində yetişdirir. Azərbaycanda isə film sənəti hələ də reanimasiya şöbəsində yatır. Nə zaman ki filmin gücünü dərk edəcəyik, bax, onda güc bizdə olacaq.