Yalansız yaşayan dahi

Dünya ədəbiyyatında xeyli dahiyanə yazıçı sadalamaq olar ki, qələmə aldığı ideal obrazlarla şəxsi həyatı ziddiyyət təşkil etsin. Lakin içlərində çox az adama rastlanar ki, yazdığı kimi yaşasın. Aleksandr Soljenitsın bu qəbildən tanıdığım tək dahidir. Yalansız yaşayan, yaşadığı kimi yazan.

Doğrusu, Soljenitsını tanıyanadək mənim üçün ideallaşdırılmış rus ədəbiyyatı vardı. Onu tanıyandan sonra rus ədəbiyyatının tək adı var - Soljenitsın. Nə Dostoyevski, nə Tolstoy yaratdıqları qəhrəmanlara layiq deyildi. Çünki onlar öz həyatlarını bir reallıqla yaşayırdı, romanları oxucuya başqa bir yalanı çatdırırdı. O cümlədən digər rus ədibləri.

Soljenitsın dəbdəli həyat sürüb, yaratdığı qəhrəmanı qatar altına atıb öldürmürdü. "İvan Denisoviçin bir günü"ndə ölümdən asılı qalmış insana həyat eşqini qaşıq-qaşıq daddırırdı. Çünki bu həyatı o, özü yaşamışdı. O, Dostoyevski kimi polis xəfiyyəliyi edib, romanlarında bəşəriyyətə humanizm dərsi keçmirdi. “Azad insan necə yaşamalıdır” sualının cavabını mübarizəsi ilə verdi. Və bütün dünyaya sübut etdi ki, nə kommunizm, nə də kapitalizm azad şəxsiyyəti satın ala bilməz.

Azad yaşamağın isə çox sadə yolu vardı - şəxsən yalana qoşulmamaq. Soljenitsının yaratdığı qəhrəmanlardan, ədəbi obrazlardan saatlarla yazmaq olar. Bu dahinin şəxsi nümunəsi olmasaydı, azadlıq haqda fikirlərinin heç bir dəyəri olmazdı. Zamanı üçün belə sinirləri zorlayan ideyaları itirilmiş reallıq hissi kimi görünürdü. Amma tarix onu haqlı çıxardı. Ona qarşı irəli sürülən ittihamların qarşısında belə.

SSRİ-də yaşadığı 54 illik ömründə kommunist sistemin rus insanını xoşbəxt edə biləcəyinə heç zaman inanmadı. Amerikaya köçdükdə isə amerikanpərəst sistemin müdafiəçisinə çevrilmədi. Qərb dünyası tezliklə anladı ki, Soljenitsın onların çərçivəsinə sığmayacaq qədər idarəolunmaz, azad insandır.

Çox az adam xatırlayır ki, indi müzakirə olunan Avrasiya İttifaqı layihəsi Soljenitsının ideyasıdır. O, 1974-cü ildə SSRİ-i parçalayıb, Rusiya, Ukrayna, Belarusdan ibarət  rus birliyi yaratmağı təklif edəndə millətçi-irticaçı adını aldı. Akademik Saxarovun etiraz məktubundan sonra Soljenitsın millətçiliyini Qərbdə kommunizmdən daha təhlükəli ideya saymağa başladılar.

MDB yarananda dahi yazıçı özü də təklifinə şübhə ilə yanaşmağa başladı. Buna baxmayaraq, imperializm ideyasına nifrət edirdi. Çox gözəl başa düşürdü ki,  SSRİ dünyanın ac, vəhşi xalqlarını yedirdiyi müddətdə duruş gətirə bilməyəcək. 1992-ci ildə verdiyi telemüsahibədə deyirdi: "Azərbaycan və Orta Asiya dövlətləri sürətlə islam dünyasına doğru gedirlər. Biz onları orbitimizdə 10 il saxlaya bilərik. Amma bu 10 ildə Rusiyanın resurslarını onlara sərf etmiş olacağıq və bu ölkələr yenidən öz yoluna davam edəcək".

Putin dövrü üçün olduqca separatist səslənən Çeçenistanın Rusiya tərkibindən çıxarılması ideyası da ona məxsus idi. Zaman göstərdi ki, Aleksey Navalnının timsalında millətçi rus müxalifəti də bu gün eyni tələblə çıxış edir.

Soljenitsını Putini ucaltmaqda ittiham edirlər. Amma onu ittiham edən adamlar Yeltsinin təltif etdiyi Müqəddəs Andrey ordeni haqda verdiyi cavabı unudurlar: "Rusiyanı məhvedilmə vəziyyətinə gətirib çıxaran hakimiyyətdən mən bu mükafatı qəbul edə bilmərəm".

Putin doğrudan da rus insanının özünə hörmətini bərpa etmişdi. Bütün ömrü boyu alçaldılmış insan cəmiyyətinə şahid olan Soljenitsın, yalnız ömrünün sonunda orta təbəqəyə çevilmiş, çirkli işləri tacikə, özbəkə gördürən rus insanını görə bildi. Ölümündən sonra Putinə qarşı mitinqə çıxan etirazçı təbəqə 1917-ci il proletariatı deyildi. Planşetlər, smartfonlarla silahlanmış menecerlər sinfi idi.

Panslavizmi ən dağıdıcı, lazımsız ideya sayan Soljenitsın Rusiyanı digər slavyan xalqlarının xoşbəxtliyinin təminatçısı kimi görmürdü. Panslavizmdən qətiyyətlə imtinaya çağırırdı.

"200 il birlikdə" əsəri işıq üzü görəndə yazıçıya antisemit damğası vurdular. Yəhudi ziyalıların bir qismi əsərə görə təşəkkür etsə də, yəhudi lobbisi Soljenitsına hər cür çirkab yaxmağa başladı. Halbuki o, NKVD cəlladı maskası taxmış yəhudiləri ifşa etmişdi və bunu faktlarla göstərmişdi.

SSRİ yeni dağılanda Soljenitsın KQB-in məhv olması iddialarını yumorla hissi ilə qarşıladığını demişdi: "KQB dövlət sistemində olduğu kimi qalıb və bütün bunlar demokratiya buludu ilə örtülüb". Tarix göstərdi ki, KQB ancaq güc toplamaq üçün kölgəyə çəkilmişdi. Məqam yetişəndə bütün qüdrəti ilə yenidən siyasi hakimiyyətə sahib oldu. Bu dəfə suveren demokratiya formasında.

Soljenitsını tanıdıqca əsərləri bütün dünyada reklam olunan Xalid Hüseynin necə saxta, yalansız yaşamaq prinsiplərini satmış bir yazıçı olduğu mənzərəsi qarşıya çıxır. Amerikanpərəst təbliğatın ixrac olunan malına çevrilmiş Xalid Hüseyn bu dahi qarşısında çox cılız görünür. Halbuki ömrünün 20 ili ABŞ-da sürgündə keçmişdi. Ancaq və ancaq yalansız yaşamaq prinsipi onu siyasi sistemlərin kuklasına çevrilməkdən qorudu.

Yalansız yaşamaq çağırışını əbədi həyat prinsipinə çevirmiş bu insan haqda onlarla yazı yazmaq olar. Soljenitsın fenomeni yenə oxucuya çatdırılmamış qalar. Yalansız yaşayan dahini tanımaq və tanıtdırmaq ümidi ilə...