Türkiyənin qədəri

 

13 may günü Türkiyə üçün nəhs gəldi. Somada ölkə tarixinin ən böyük kömür mədəni qəzası baş verdi. O qəza 301 insan həyatını aldı.

Hadisədən iki gün əvvəl baş nazir Erdoğan parlament çıxışında yazıçı Oğuz Atayın "Tutunamayanlar" romanından sitat gətirərək, özünü elit zümrə tərəfindən alçaldılan "tutunamayanlar"dan biri elan etdi. Viktor Hüqonun "Səfillər"i ilə bənzər anlama gələn "Tutunamayanlar" türk ədəbiyyatının inqilabı sayılır.

Bu iki hadisənin bir-biri ilə əlaqəsi nədir? Cavab Türkiyənin qədəri. Anadolu insanının özünütəsdiq mübarizəsi.

Xilas olan mədənçilərdən biri xüsusilə yadda qaldı. Təcili yardım maşınının xərəyinə uzanarkən "Çəkmələrimi çıxardım. Kirlənməsin" - dediyi an. Somadakı fəhlələr həyat uğrunda mübarizə apararkən faciəni bəhanə edən İstanbuldakı anarxist, solçu qruplar Taksimə axışdı. Somadakı qara fəhlə bir xərəyin kirlənməsinə razı olmazkən, onlar qarşılarına çıxan təcili yardım, polis maşınlarını məhv edirdilər.

Fəhlə haqqını qorumaq bəhanəsi ilə vandallıq edənlərə elə o kirli çəkməli mədənçidən sillə kimə cavab gəldi: "Təmizlik imandan gəlir. Şükür Allaha, müsəlmanıq. Dövlətin malına zərər vermək yaxşı deyil".

Bir tərəfdə fəhlə "müdafiəçi"si, ata puluna yaşayan şəhərli solçular. Digər tərəfdə dininə, imanına sadiq, yer altında çörək qazanan Anadolu insanı. Halbuki birincilər ikinciləri daima alçaltmışdı, yuxarıdan aşağı baxmışdılar. Dindoş, cahil demişdilər. Hər dəfə seçki qutusunda o insanın qarşısında məğlub olduqda "Anadolu insanı müsəlmandır, axmaqdır" - demişdilər. Hələ də deməkdə davam edirlər. Amma o insan alnındakı kömür ləkəsinin altında qar kimi təmiz vicdan daşıyır.

Bəlkə, sizin üçün fərq etməz, amma müasir Türkiyə tarixi bu iki insan tipi arasındakı mübarizədir. Atatürk Türkiyəsi ölkəyə avropalaşma gətirsə də, heç vaxt sosial bərabərlik gətirməmişdi. Sosial ədalətsizliyi bağışlamaq olar. Ancaq özünü elit zümrə sayan bir qrup tərəfindən ölkə əhalisinin geri qalan hissəsinin mədəni diskriminasiyaya məruz qoyulması bağışlanmazdır.

Bir ölkənin bu gününün siyasəti haqda təsəvvür əldə etmək üçün tarixini bilmək lazımdır. Tarixi anlamaq üçün isə dövrün romanlarını oxumalı, filmlərinə baxmalısan. Heç bir tarixi əsər Yeşilçam filmləri kimi Türkiyəni anlada bilməz. Hollivud Amerika, Bollivud Hindistan üçün nədirsə, Yeşilçam Türkiyə üçün odur.

1950-70-ci illəri əhatə edən Yeşilçam filmlərinin süjeti, adətən, bu cür cərəyan edərdi. Sosyete adlanan iri və orta burjuaziyanın gənc övladları Anadoluya səfər edər, əylənərdi. Sosyete nümayəndəsi oğlan avam kənd qızını aldadar, o qız intiqam almaq üçün elə sosyetedən birinə çevrilərdi. Yaxud İstanbuldan gəlmiş təhsilli biri Anadolu insanına həyatı başa salardı.

Filmlər bəzən əyalət insanının faciəsi ilə bitərdi. Faciəli sonluq zamanla sosyeteyə qarşı nifrət yaratdığı üçün Anadolu insanının faciəsini komediyaya çevirdilər. Bu dəfə o insanın saf qəlbi, avamlığı lağa qoyuldu. Ssenaridə ləhcədən gen-bol istifadə edilər, qəhrəmanlar tez-tez gülünc vəziyyətə salınardı.

O filmlər heç vaxt beynəlxalq festivallara çıxmazdı. Sənət uğrunda çəkilməzdi. Broyler toyuğu kimi bir ucdan istehsal edilərdi. İzmirli, istanbullu kinosevərlərin şən həyatı üçün.

Türk burjua ədəbiyyatının nümayəndəsi olan Orhan Pamukun "Masumiyet müzesi" romanında varlı şəhər gənclərinin film zövqü təsvir edilir. Onlar kinoteatrda ciddi film izləmək üçün ancaq xarici premyeralara gedərdilər. Türk filmlərinə isə əyləncə məqsədilə baxardılar. Təkcə filmin özünə yox. Ön cərgələrdə gözyaşı axıdan sadə Anadolu insanına baxıb gülər, replika atmaqla əylənərdilər.

Bəli, hər şey sosyetenin zövqü üçün idi. İçdiyi rakı qədəhində Atatürkü xatırlayan, seçki vaxtı gələndə sosial-demokrat maskası taxan elit zümrə üçün. Oğuz Atayın yazdığı kimi "Türk solu hər zaman gec oyanmışdır. Çünki bir gecə əvvəl səhərə qədər içmişdir".

Aktyor Kemal Sunalın yaratdığı Şaban, İlyas Salmanın oynadığı Bilo obrazları Anadolu insanlarının siması idi. Alnında kömür ləkəsi daşıyan milyonlarla fəhlə, kəndli Yeşilçam üçün sadəcə əyləncə obyekti idi.

Heç düşündünüzmü, Türkiyəyə gedən azərbaycanlıların ləhcəsi niyə İstanbul, İzmir sakinlərinə gülməli gəlir? Çünki filmlərdə məsxərəyə qoyulan Şaban, Bilo elə bizlər idik. Ləhcəsi, adət-ənənəsi bizlə eyni olan Şərqi Anadolu camaatı. Öz soydaşını, qardaşını lağa qoyub əylənmək bir zamanlar Türkiyənin qədəri idi. Atatürk Türkiyəsi dedikləri bax, budur.

Şabanların, biloların nitqi türk insanının şüuraltısına o dərəcə işləyib ki, azərbaycanlı ağzını açmağa peşman olur. O filmlər düz 30 ildir çəkilməsə də.

Etiraf edək ki, o filmlərlə bizləri də güldürməyi bacarmışdılar. Elə öz şəxsiyyətimizə güldürmüşdülər. Hər dəfə Türkiyəyə gedib orada Erdoğan əleyhdarına çevrilən azərbaycanlı gənc görəndə acı bir istehza hissi keçirirəm. Bu zavallılar komplekslərini ört-basdır etmək üçün onlara lağ edənləri yamsılamağa çalışırlar. Mirzə Cəlilin "Meymunlar" felyetonunun qəhrəmanları kimi. Hələ nitqindən tutmuş mimikasına qədər buqələmun kimi dəyişən azərbaycanlı tələbə qızlar başqa aləmdir.

Bu gün o filmlər çəkilmir. Çəkilə bilməz. Çünki Anadolu insanı özünə lağ ediləcək yer qoymamışdır. Elmdən tutmuş siyasətəcən hər yerdə uğur qazanmışdır. Baş örtüyü ilə buraxılmadığı parlamentə belə girə bilmişdir. Türkiyənin sahibi artıq odur.

Bir zamanlar kəndli qızı Əminə təlxək Şabanın sevgilisi idi. Taleyin acı ironiyasıdır ki,  Əminə adlı qadın bu gün Türkiyənin birinci xanımıdır. Tarix "tutunamayanlar"ın qisasını bax, bu cür alır.

Recep Tayyip Erdoğanın "Mədən qəzası mədənçinin qədəridir. Ölmək bu məsləyin qədərində vardır" sözünü qəribsəyənlər bilsin ki, Anadolu zəhmətkeşi mədənçilər öz qədərlərini özləri yazmışlar. İzmirlidən, istanbulludan soruşmadan. O qədərdə Erdoğan da vardır, olacaqdır.