Fəxrlə gələn riyakarlıq

"Allah fəxr etmək hissindən bizi uzaq tutsun. Gördüyün işdən razı qalmaq olar. Fəxr etmək isə yox. Nobel mükafatı alarkən belə fəxr etmədim. Getdim, aldım" - Aleksandr Soljenitsın 

Tez-tez işlədirik bu sözü. Hansısa azərbaycanlı bizə aidiyyəti olmayan futbol oyununda bayraq sallayır, fəxr edirik. Şit dediyimiz müğənni mahnısının sonunda "I love you Azerbaijan" deyir, yenə fəxr edirik. Və ilaxır, ilaxır.

Əsas odur bütün bu hadisələr xaricdə baş versin. Məhz xaricdə. Xaricdə olmayıbsa, kiminsə hesabına, tapşırığı ilə olub. Başqa cür ola bilməz.

Görəsən, yapon, alman, yəhudi bu qədər fəxr edirmi? "Fəxr edirəm..." cümləsini bu sayda işlədirmi? Şahidi olmamışam. Biz bizə aidiyyəti olmayan şeylərlə qabağında azərbaycanlı sözü var deyə fəxr etməyə vərdiş etmişik.

Lütfizadə ilə fəxr edirik. Halbuki bu adamı doğum yerindən başqa heç nə Azərbaycana bağlamır. Elmi nailiyyətlərini burada qazanmayıb. Ömrünün qalan hissəsini Azərbaycana həsr etməyib. İxtirasından yararlandım deyən azərbaycanlıya rast gəlməmişəm.

İsrail yüksək texnologiyalar sahəsində kəşflər edən alimlərinin əməyi ilə varlanarkən, Yaponiya futuristik cəmiyyət yaradarkən biz bizə dəxili olmayan uğurlarla niyə fəxr edirik?

Çünki boşuq. Elmə deyil, lovğalığa güc veririk. Gələcəklə deyil, keçmişlə yaşayırıq. Dahi şair deyəndə Nizamiyə üz tuturuq. XV əsrdə yaşayan azərbaycanlının Nizami ilə fəxr etməyə, bəlkə də, haqqı çatardı. O vaxtlar humanizm ideyaları Avropaya hələ təzə-təzə ayaq açırdı. XXI əsr sakininin Nizami ilə fəxr etməsi isə ədəbi qısırlıqdır. Mağara dövrünə qayıdışdır. Keçmişin bütləri ilə fəxr etdikcə, gələcəyin dahilərini beşikdə boğacağıq.

Böyük sevgisini unuda bilməyən qadın kimi şanlı keçmişini unuda bilməyən xalqın gələcəyi olmur. Keçmiş gələcəyi əsir alır. Dünyanın ən böyük imperiyasını yaratmış monqollar hələ də Çingiz xanla fəxr edir. Çingiz xan dövründəki tək at minir, qımız içir. Makedoniyalı İskəndərdə ilişib qalan Yunanıstan böhran içindən çapalayır. "Mənə pul verməyən avropalının atasıyam" - deyib, antik Yunanıstanı xatırladır. Bəlkə, nəsə verdilər.

ABŞ, Yaponiya, Almaniya, İsrail. Bu dövlətlərin dünya xəritəsində parlaması 230 ili keçməz. Bəziləri heç vahid dövlət deyildi. Bunacan imperiyalar yaratmamış, müstəmləkələr zəbt etməmişdilər. Fəxr ediləsi keçmişləri yox idi. Keçmişləri olmadığı üçün gələcəyə baxdılar. Gələcəklə yaşadılar. Bu səbəbdən biz o ölkələri tanıyanda özümüzü geridə qalmış sayırıq. Təqvim eyni tarixi göstərsə də.

Onlar bir-iki Nobel mükafatı alıb fəxr edə bilərdilər. Rahatlanıb, "biz tarix yazdıq" – deyə bilərdilər. Fəxr etmədilər. Uğurlarına sevindilər. Uğura sevinmək vətən, millət naminə deyil, fərd şəklində özünü göstərdi. Bu gün İT sahəsində işləyən hər bir israilli gənc "Niyə məndən Sergey Brin, Mark Zukerberq olmasın?" sualını verir. "Google" və "Facebook"u yaradan hər iki şəxs yəhudidir. Halbuki onlar da bizim kimi Amerikada yaşayan "yəhudi"si ilə fəxr edə bilərdilər.

Fəxr etmək istəyi nəcib saydığımız hisslərdən, bəlkə də, ən alçağıdır. O, stimul vermək əvəzinə tənbəlləşdirir. Komplekslərlə dolu ruhumuzu narkotik tək uyuşdurur. Heç nəyi yaratmadığımız halda, hər şeyi bacarırıq illüziyasında yaşadır.

“Fəxr edirik” sözünü ən çox idman yarışlarında qələbə qazanan idmançılarımız üçün işlədirik. İdmanın heç bir sahəsi ilə məşğul olmamış adamın bunu deməsi isə kənardan gülünc görünür. Bir də görürsən, medal almış idmançıdan ağızdolusu danışan adam uşaqların idman meydançasını qaraja çevirmək üçün rüşvət verir. Bax, bunlar fəxr edərək yetişən alçaqlardır. Başqalarının uğuru ilə fəxr edərək riyakara çevrilmişlər. Özləri isə mənfəət hərisi, boş tuluqdan başqa bir şey deyillər.

İdman sahəsindən bir müqayisə. Olimpiya oyunlarına ən az idmançı çıxaran bir islam ölkələridir, bir də İsrail. Əsas idman növləri it boğuşdurmaq, xoruz döyüşdürmək olan müsəlmanlarla hər şey aydındır. İsrail isə nadir dövlətlərdəndir ki, olimpiadada iştirak hər bir idmançının şəxsi işi sayılır. Maliyyəni özün tapmalı, uğuru özün qazanmalısan.

İdmana dövlət qayğısı göstərmək kifayət edərdi ki, "Mossad"ın, "SAXAL"ın təlim görmüş idmançıları hesabına İsrail baş medalçılar sırasında olsun. Amma nəyə lazım. Bu halda bütöv bir cəmiyyət beyni ilə deyil, əzələsi ilə fəxr etməyə yönələrdi. Olimpiada dövlət prioriteti olsaydı, çətin ki, İsrail qeydə alınan elmi patentlər sayına görə dünyada liderlik edərdi. Uğurlar çox olduqda medal da əhəmiyyətsiz olur.

Cəmiyyətin bütövlükdə fəxr hissinə qapılması qorxuludur. Ruslar Almaniya üzərində bir böyük qələbə qazandılar. Gələcəklərini uduzdular. Bu günün özündə də sıravi rusun Qələbə günü və silahdan başqa fəxr edəcəyi heç nəyi yoxdur.

Başqasının uğuru ilə fəxr etmək vərdişinə yoluxmuş cəmiyyət yaradıcı insanların deyil, parazitlərin artımı ilə üz-üzə qalacaq. Bu səbəbdən hər hansı azərbaycanlının ədəbiyyat sahəsində Nobel mükafatı almasından daha çox qorxuram. Nə vaxtacan almamışıq, yazıb-yarada bilərik. Elə ki, birisi aldı, ya hamı ona oxşamağa çalışacaq, ya da qələmi yerə qoyacaq.