Şalvarınızı dəyişin, yoldaşlar

24 may günü "Real Madrid" azarkeşləri çempionluğu qeyd edərkən, mənim sevincim üçün daha vacib səbəb vardı. Türk rejissor Nuri Bilge Ceylan Kann kinofestivalının baş mükafatını – "Qızıl palma budağı"nı qazanmışdı.

 

Bu Nuri Bilge Ceylanın ilk uğuru deyildi. O Kannın qırmızı xalısını pillə-pillə qalxmışdı. Hər dəfə bir uğuru ilə. Hələ 1995-ci ildə çəkdiyi qısametrajlı "Koza" filmi ilə Kanna dəvət aldı. 2002-ci ildə "Uzaq" filmi festivalın Qran-prisini qazandı. 2008-də "Ən yaxşı rejissor" mükafatı. 2011-də "Bir zamanlar Anadoluda" filmi ilə yenidən Qran-pri. Və nəhayət, "Qızıl palma budağı" gətirən "Qış yuxusu".

Elə mədəniyyət uğurları var ki, təsadüfə bağlıdır.  Xalq bir dahi yetişdirir və uğur əfsanəsi onunla bitir. Bəşəriyyətə Çingiz Aytmatov bəxş edən qırğız xalqı qırğız ədəbiyyatını yarada bilmədi. Dünya kinematoqrafında türk filminin uğuru artıq təsadüf yox, əmin addımlarla irəliləyən hadisədir.

 "Türk hara, mədəniyyət hara" stereotipi ilə yaşayan Qərb üçün bu uğuru qəbul etmək elə də asan olmadı. Mövzu cəhətdən tükənmiş Hollivud yüz milyonlarla dollar qarşılığında yaddaşlarda qalan film çəkə bilmir. Avropa Fon Trierin fetişist filmləri ilə son nəfəsini verir. Şərq isə yeni nəfəsdir. Bu səbəbdən Türkiyə və İran filmləri, demək olar, hər il bir kinofestivalın baş mükafatını qazanır.

Türk rejissorlarının uğuru Nuri Bilge Ceylanla başlamır. "Qızıl palma budağı"nı daha öncə Yılmaz Güney "Yol" filmi ilə ala bilmişdi. Amma o illərdə türk filmi dissident həyatı yaşayırdı.

2000-lərdən başlayaraq dünya kinematoqrafı türkü olduğu kimi qəbul etməyə başladı. 2004-də "Divara qarşı" filmi ilə Fatih Akın Berlin kinofestivalının "Qızıl ayı" mükafatını qazandı. 2007-də "Yaşamın kıyısında" filmi "Ən yaxşı ssenari" nominasiyasında Kannın qalibi oldu. 2010-da Semih Kaplanoğlunun "Bal" filmi Berlində "Qızıl ayı"ya layiq görülür.  Siyahını xeyli uzatmaq olar.

Yaxın Şərq və MDB auditoriyasını zəbt etmiş türk seriallarındakı aktyor ifasının keyfiyyətinə şərh verməyəcəm. Türklər Çar Rusiyası saray həyatını anladan "Kurt Seyit və Şura" serialını özündənrazı rus tamaşaçısına sevdirə biliblərsə, artıq sözə ehtiyac yoxdur.

Bütün bu nümunələrə baxmayaraq, Türkiyə mədəniyyətinin Azərbaycana təsiri hələ də ikimənalı qarşılanır. Bir qrup onu bayağılıq gətirməkdə günahlandırır. Digər tərəf əksini iddia edir. Bu mövzuda xeyli yazı yazılıb. Cavablar verilib. İki ölkənin mədəni nümunələrinin müqayisəsindən çox fərqli yanaşmanın səbəblərini izah etmək istərdim.

Burada fərdi zövqdən çox şəhər və əyalət mühitinin fərqliliyi özünü büruzə verir. Şəxsən mən şəhər mühitində böyüyən və türk liseylərində təhsil alan nadir adama rastlamışam ki, Türkiyənin bayağılıq gətirdiyini desin. Əksinə, əyalət mühitində böyümüş gənclərdə bu fikir daha üstündür.

Hər bir sosial qrup yeni mədəni dəyərlər qəbul edərkən, böyüdüyü mühitə uyğun elementləri daha yaxına buraxır. Yəni dünyanı içində böyüdüyü ilə qavrayır.

80-lərin sonunda Türkiyə kinosu, musiqisi, təhsili ilə Azərbaycana daxil olmağa başladı. Artıq SSRİ deyilən bir baryer qalmamışdı. "Çalıquşu" filmi və "Yuva" teleserialı Azərbaycan tamaşaçısı üçün ilk mədəni şoklardan idi.

90-ların əvvəli şəhər sakini uşağını türk liseylərində oxutmağa cəhd edərkən, rayon adamı arabesk müğənnilərin mahnılarını köçürmək üçün kaset axtarırdı. Elm adamları Türkiyə universitetlərində dərs demək üçün yola düşərkən, əyalətlərdən belə səfərlər "Turbo" saqqızı və dəri "kurtka" gətirmək üçün edilərdi.

Təbii ki, gedən adamlar fərqli mühitə düşürdülər. Kimi müəllim, ziyalı çevrəsinə, kimi də dönərçi, alverçi əhatəsinə. Nəticədə qəbul edilən mədəni dəyərlər də fərqlənirdi. Türkiyədən qayıdan hər adam özü ilə geriyə içində olduğu mühitin film, musiqi zövqünü gətirərdi.

Şəxsən mən TRT kanalını izlədiyim 23 il ərzində orada bir dəfə də olsun Əmrah, Tatlısəs filmi ilə qarşılaşmamışam. 90-larda bu adamlar videokassetlərdə əldən-ələ gəzərdi. Özünə hörmət edən türk kanalı arabesk filmi efirə buraxmırdı. Elə indinin özündə də. TRT və digər böyük kanallar Kemal Sunalın sosial etiraz yüklü filmlərini verdiyi halda, "İnek Şaban" tipli ucuz kommersiya filmini mühafizəkar kütləyə hesablanmış STV-də görmək olar.

SSRİ vaxtı kənd klublarında hind kinolarına baxıb, vedrə-vedrə ağlayan kənd adamının Əmrahın ağlamalı filmlərini qəbul etməsindən təbii heç nə yox idi. Zövqün fundamenti belə qoyulmuşdu. Bu o zaman idi ki, Tunç Başaranın "Çərpələngi vurmasınlar" filmi "Ən yaxşı xarici film" (1990) nominasiyasında "Oskar"a namizəd olmuşdu. Amma adamlar Əmrahın "Acıların çocuğu"nu izləmək üçün klublarda basabas yaradırdı.

Eynilə musiqi sahəsində. Musiqi zövqü Baloğlan, Ağadadaş və adı naməlum neçə-neçə "palatka" müğənnisini dinləməklə formalaşan uşağa İbrahim Tatlısəs çox doğma idi. Mahnının ritmindən tutmuş sifət quruluşunacan. Elektron gitarada "lezvalayan" mahnılar oxuyan toy müğənnisinin repertuarını arabesk janr çox sürətlə əvəzləyə bildi.

Zaman keçdi. O mahnılarda yetişən insanlar fərqli mədəni mühitə düşəndə pərəstiş etdikləri hər şey çox bayağı gəlməyə başladı. Tək günahkar isə Türkiyə oldu.

Əlbəttə, şəhər də türk pop musiqisinin təsirindən yan keçə bilməzdi. İzel, Kayahan, Sezen Aksu, Mirkelam, təzə-təzə populyarlaşan Tarkan 90-ların yadda qalanlarındandır.

Müstəqillik dövründə Türkiyə qarşısına fəxrlə çıxara biləcəyimiz heç nəyimiz yoxdur. Ona görə də əlimizi atırıq sovet dövrünə. Orada da əlimiz boşa çıxır. “Yeşilçam”ın kommersiya filmləri dalğası yaşandığı 1964-cü ildə "Susuz yay" filmi Berlin kinofestivalının baş mükafatını aldı. Venesiya kinofestivalının xüsusi mükafatına, Meksikada "Qızıl Maya"ya layiq görüldü. Sovetin bütün mədəni təkanına baxmayaraq, biz o illərdə fərli-başlı film çəkə bilmirdik.

Türkiyəyə apardığımız isə Üzeyir Hacıbəyov, Fikrət Əmirov yox, "Əcaib heyvanlara bənzəyirsən" nəqarətli meyxana oldu. Türk mətbəxinin balıq və tərəvəzdən hazırlanan onlarla xörəyi olduğu halda biz dönər kababı, bir də qutaba bənzəyən lahmacunu sevdik.

Sonda Xruşşov dövrünün bir anekdotunu xatırlatmaq yerinə düşər. "Amerikaya çatmalıyıq, ötməliyik!" şüarının meydan suladığı vaxtlarda çıxışını bitirən kənd soveti sədrinə kolxozçulardan biri belə sual verir: "Olar Amerikaya çataq, amma ötməyək?" Sualın səbəbi öyrənilmək istəniləndə isə cavab belə olur: "Amerikanı ötsək şalvarın dalındakı yamaq görünər, axı".

Ən yaxşısı şalvarınızı dəyişin, yoldaşlar. Qabağa qaçmaqla daldakı yamağı gizlətmək olmaz.