Ər-arvad hakimiyyətinin startı

 

Rusiya və Azərbaycanda bir gün fərqi ilə bənzər iki hadisə baş verdi. Hər ikisi dövlət başçısı, hər ikisi onların xanımları ilə bağlı idi. İlk xəbər Putin cütlüyünün rəsmən boşanması oldu. Vladimir Putinin arvadı belə izah verdi ki, iş sıxlığı ilə ərini demək olar ki, görmür. Publika qarşısına çıxmağı sevmədiyindən xarici səfərlərə tab gətirə bilmir. Bir sözlə, Putin daim məşğuldur.

İkinci hadisə YAP-ın keçirilən qurultayında Mehriban Əliyevanın  İlham Əliyevin partiyada birinci müavini seçilməsi oldu. Mehriban Əliyevanın millət vəkili olması, zamanla ölkə sərvətlərini şəxsi bank hesablarında cəmləşdirməsi məlum fakt idi. Ancaq iqtidar partiyasının idarəçiliyinə girməsi qeyri-formal "first lady" statusuna mütləq hakimiyyət statusu qazandırdı. Heydər Əliyevin İlham Əliyevi müavin təyin etməsi ölkədə "ata-oğul hakimiyyəti"nin başlağıcını qoymuşdusa, məlum hadisə "ər-arvad hakimiyyəti"nin əsasını qoydu.

Sual oluna bilər ki, Azərbaycan Rusiya təcrübəsilə idarə olunursa, niyə arada bu qədər fərq var? Avtoritarizmlərdə sistem sistemin yoxluğu deməkdir. Yəni hər şey dövlət başçısının şəxsi nəzarəti, dünyagörüşü və hətta tamahı ilə müəyyənləşir.

Putin xanımına kiçik diqqət ayıracaq qədər məşğul adamdır. Səfərlərini lent kəsmək üçün etmir. Hesab soruşmaq üçün edir. Hər şeylə detalınacan maraqlanır. Məmur aparatını hər məqamda narahat edir. Korrupsiya ilə yeyilən pulların hesabatını istəyir. Xırda müxalifət lideri ilə məşğul olacaq qədər total nəzarət saxlayır. Əsl KQB intizamı. Azərbaycanlılar bənzər mənzərəni Heydər Əliyev zamanı seyr edirdilər. Bir fərqlə ki, Əliyevin dilindən heç zaman korrupsiya ittihamı səslənməzdi. 

Ya sistem yoxdursa və dövlət başçısı belə intizama malik deyilsə? O zaman balansı yetkin oğullar, ya da föst ledilər tənzimləyir. İmelda Markos, Evita Peron, Yelena Çauşesku, Leyla Trabelsi - bunlar hamısı diktator ərlərini kölgədə qoymuş xanımlardır. Hamısının yüksəlişi və düşüşü bənzər, sonları fərqli olub. Bura Con-Jaklin Kennedi, Sarkozi cütlüklərini də əlavə etmək olardı. Ancaq demokratik dövlətlərdə şəxslərin harizması nə qədər yüksək olur-olsun, sistem onların kaprizi ilə oynamır.

Politologiya tarixində birinci xanımların siyasətə müdaxiləsi sonun başlanğıcı kimi xarakterizə olunur. Çünki şahmat və siyasət yeganə iki şeydir ki,  uğur qazanmaq naminə  qadından imtinanı tələb edir. Qadın şovinisti təsiri bağışlamadan keçək məsələnin siyasi təhlilinə:

1.Mütləq hakimiyyətin sarsılması: Avtoritar hakimiyyətin bir deyil, bir neçə əldə cəmləşməsi görüntüsü zəiflik kimi qəbul edilir. Çünki idarəetmədə əsas meyar kimi qanunlar yox, şəxsiyyətin iradəsi əsas götürülür. Şəxsiyyətin iradəsi ziq-zaq verdisə, ona qarşı üsyan edən ilk öz tərəfdarları olur. 

Məsələn: Mübarək hakimiyyətinin sonu Təhrirdən deyil, XİN naziri Əmr Musa ilə Suzanna Mübarək arasında olan konfliktdən başlamışdı. Əmr Musa tək məmur idi ki, Mübarəkə meydan oxuyurdu. Bundan əlavə Müdafiə naziri və Kəşfiyyat İdarəsinin rəisi Ömər Süleymanın da Suzanna ilə ciddi çəkişməsi vardı. Konflikt kütləyə yansıdı və tərəddüt edən Mübarək əhali arasında qorxu hakimiyyətini itirdi.

2.Kapitalın səhv yönləndirilməsi: Dövlət gəlirlərinin kapitala çevrilməsinə qadın qərar verirsə, praqmatizmdən çox zövq öz sözünü deyir. Motor hissələrinin hazırlanması zavodu dövləti xarici sənaye asılılığından azad edən kapital qoyuluşudursa, qadın üçün bu sadəcə metal yığınıdır. Əksinə bu zaman kapital ağır sənayedən çox dəbdəbəli sarayların, lüks interyerlərin yaradılmasına yönəlir.

Məsələn: Filippin diktatoru Ferdinand Markosun xanımı İmelda Markos. Bu qadının zövqü və tamahkarlığı haqqında əfsanələr dolaşır. Nyu-Yorkda bir şopinqə milyonlarla dollarlıq bazarlıq edə bilərdi. Ölkədə acgöz biri kimi tanınsa da, xarici sənət adamlarına səxavətlə pul xərcləyirdi. Tikdirdiyi milyardlıq "Hind qozu sarayı"nda ən xırda detal belə hind qozu ağacından hazırlanmışdı. Sarayın ətrafında məskunlaşan yoxsulların evini görməmək üçün nəhəng ərazini yüksək divarla hasarlatmışdı. 20 il davam edən hakimiyyət 1986-da hər iksinin ölkədən qovulması ilə başa çatdı.

3.Kadr seçimində ailə vektoru: Dövlət idarəsinə işçi deyil, ananın oğluna gəlin seçdiyini düşünün. Qərarı qadın verirsə, seçim istər-istəməz qohum qızlarının birinin üstünə düşür. Avtoritar dövlətlərin kadr seçimi də bənzərdir. Kadrlar ailə üzvləri ilə nə qədər yaxın çevrədədirlərsə, karyera pilləsində qalxma şansları bir o qədər yükəskdir. İstedadın, təcrübən nə səviyyədə olur-olsun, bu kanalla yol tapmadınsa oyundan kənar qalacaqsan.

Məsələn: Tunis diktatoru Ben Alinin devrilməsini səbəbini onun şəxsindən çox, arvadı Leyla Trabelsinin qardaşlarında görürlər. Ölkə ticarətini tam ələ keçirən xanımın qardaşları göyərti satışını da lisenziyaya bağlamışdılar. Böyük ticarətlə  ancaq onların yaxın çevrələri məşğul ola bilərdi. Nəticə isə məlumdur. Ölkə partladı.

4.Kütlənin alçalma hissi: Hakimiyyət tək əldədirsə, lider fürerdir, duçedir, rəhbərdir. Kütlə istənilən totalitar, avtoritar quruluşu qəbul edə bilər. Hətta öz razılığı ilə demokratik rejimi bu ikisinə dəyişə bilər. O haldaki "dəmir əl"i hiss edəcək. Kütlə üzvü dövlət başçısını komandan kimi, özünü onun əsgəri kimi görəcək. Elə ki, hakimiyyətin ailə əlində birləşdiyinin fərqinə varacaq, o zaman bu hiss "ev sahibi", "ev sahibəsi"nə məxsusluqla əvəzlənəzək. Şüurlatı olaraq alçalma prosesi gedəcək. Onun siyasətdə psixoloji rolu qulluqçuya, nökərə çevriləcək. Kütlə isə bunu çətinliklə qəbul edir. Gənc nəsil ümumiyyətlə qəbul etmir.

Məsələn: Çauşesku idarəçiliyi. Ailə dövlət aparatına o dərəcə nüfuz etmişdi ki, bu qandan olmayanların hər hansı yüksək vəzifə tutma ehtimalı mümükünsüz görünürdü. Propaqandanın ailə üçün istehsal etdiyi "Xilaskar", "Dahi", "Millət anası", "Qurucu", "Öndər", "Günəş", "Peyğəmbər" ünvanlarının heç bir kömək etmədi. Çauşesku ailəsinin qorxu aparatı olan ordu onların cəlladına çevrildi.

Siyasi minusların siyahısını uzatmaq da olar. Ancaq önümüzə baxmadan öncə arxamıza baxmaq daha faydalı olardı. Necə olmasa da, tarix özü danışır.