Əyyaşların üsyanı

Türkiyədə son həftəni əhatə etmiş Gezi Parkı dirənişi artıq başa çatır. 29 mayda polisin parkdakı çadırları yandırmasıyla başlayan toqquşma 1 iyunda pik həddinə çatdı. Kiçik qruplar nəhəng kütləyə çevrildi. Müqaviməti qırdı. Elə meydana girən kimi o enerjini itdi. Xırda-xırda toqquşmalarla davam etsə də, dünənin inqilabçı adı taxılan gəncliyi bugün adi hippidən fərqlənmir.

 Zatən belə olmalıydı. Party gəncliyindən heç zaman inqilabçı çıxmaz. Nə burda, nə Türkiyədə. İnqilabı hər şeyini itirmiş, heç bir ideoloji baxış qəbul etməyən "bezpridelşik" gənclik edir. Ya da üsyan qaldırmış ordu hissələri. 

Etirazın ilk günləri "Tayyipi tarihe gömeceğiz. Sen bittin" deyən əyyaş dəstəsinin heç bir siyasi hədəfi yox idi. Ölkəsindən asılı olmayaraq gerçəkləşdiriləcək siyasi çevrilişlərin dəyişilməz qanunları var. Öncə teleqraf, poçt, televiziya tutulur. Sonra küləyə küçəyə çıxıb dövlət binalarını zəbt etmələri mesajı verilir. Ordu qruplarının hərəkətə keçməsi də əsas şərtdir. 

"1960 darbesi" o qədər professionallıqla hazırlanmışdı ki, Menderesin devriləcəyi əvvəlcədən bəlli idi. O zamanın Mendersi də indinin Erdoğanı kimi qaykaları sıxırdı. Öncə mətbuata əhalini özündən çıxaracaq dezinformasiyalar sızdırıldı. Sonra universitet qrupları etiraza başladı. Polis ələ alındı. Etirazçılar bir tərəfdən həbs edilib o biri tərəfdən buraxılırdı. Kursantlar etiraz yürüşü keçirdi və hərbçilər son nöqtəni qoydu.

Spontan nəhəng kütlə ilə də inqilab mümkündür. Ancaq ordunun loyallığını qazanmaq şərti ilə. Loyallıq olanda nəticə Misir, Rumıniya kimi yekunlaşır. Olmayanda Liviya, Suriya kimi. Etirazçılar müqaviməti qırdı və Taksimə girdi. Girən kimi nə etdilər? "Şerefe Tayyip" deyə içməyə, əylənməyə başladılar. Sanki bunları bir az qaz bombası ilə qızışdırıb sonra meydanı öhdələrinə vermək lazım imiş. Başqa heç nə. Eyni taktika digər şəhərlərdə də işə yaradı. Taksim yaradan enerjini Taksim də söndürdü. 

Türkiyədə demək olar hər gün, ən azı hər həftə polisin zorla müdaxilə etdiyi aksiyaları görürük. Ancaq bu sayda yox. Ağacın kəsilməsinimi gözlədilər? Əslində veclərinə də deyildi. Necəki onlarla generalın, yüzlərlə jurnalistin həbsini sakitcə izləmişdilər. Etiraz etməmişdilər. Meydanda insan ölümü partlayış nöqtəsi oldu. Bənzər reaksiya döyülərək öldürülən əsgər Ceyhun Qubadovun fotolarının yayılmasından sonra olmuşdu. Avtoritarizmlərə məsləhət: Döyəcəksən amma öldürməyəcəksən.

Erdoğan diktatordumu? Hüquqi anlamda leqal seçimlə gəlmiş və seçimlə dəyişən hökümət başçısının diktator statusu ortadan qalxar. Məsələ kimin hansı istiqamətdən necə baxmasındadır. Atatürk Uinston Çörçil üçün diktator idisə, Şərq üçün ideal demokrat obrazı idi. Eyni ilə Hitler. Bu şəxslərin heç biri hakimiyyəti zorla qəsb etməyib. Keçirdikləri islahatlar isə ümumxalq müqaviməti ilə üzləşməyib.

Antik dünya filosofları tiran və diktator anlayışlarını ayırırdılar. Tiran hakimiyyəti zorla, hiylə ilə qəsb etmiş, hakimiyyət resurslarından ailə və qohumlarının mənfəəti üçün istifadə edən şəxslərə deyilirdi. Bizim Əliyevlər kimi. Diktator isə müəyyən müddətə (müharibə, qarşıqlıq) qanunla fövqəl səlahiyyətlər verilmiş dövlət başçısına. Müddət bitəndə səlahiyyətlər də alınardı və yaxud yenidən seçki yolu ilə verilərdi.

Generalların, jurnalistlərin həbsinə etiraz etməyən bu qədər insan içkisi əlindən alınınca niyə etiraz etdi? Əslində Türkiyə 30 illik siyasətinin əsirinə çevrilib. Bugün Erdoğanın həyata keçirdiyi bütün dəyişiklikləri 1982-ci ildən bəri bütün hökümətlər söz verə-verə gəlib. "Biz bu darbe anayasasını değiştireceğiz" deyən CHP deyildimi, CHP idi. "Başörtüsünü üniversitelere sokucağız" deyən millətçilər deyildimi, millətçilərdi. "Juntacı generaller cezalansın" deyən solçular deyildimi, solçulardı. Məhkəmə qərarına mühakimə olunanlar deyil, media üsyan edirdi. Erdoğan söz verdi, gəldi və etdi.

Bugün Erdoğana qarşı etiraz edənlər bu dəyişiklikləri azadlıqların məhdudlaşdırması adlandırır. Halbuki illərlə verdikləri vədləri yerinə yetirməyə qorxdular. Eynən Almaniyada, Avstriyada da yəhudi kapitalına düşmən çıxışları ilə səs alıb deputat, şəhər meri seçilən onlarla siyasətçi olub. Ancaq vəzifəyə oturan kimi loyal liberala çevrilib vətəndaş etibarını satıblar. Və bunlar Hiterin gəlişinə qədər baş verən hadisələrdi.

Başörtüst, xunta, PKK, inflyasiya, xarici borclar - 30 illik Türkiyə siyasətinin propaqanda hədəfləridir. Günahkarlar hökümətlər, spekulyasiya edənlər hər cür  müxalif ideolojik qruplardı. Hakimiyyəti dövründə Erdoğan bir-bir bunların üstündən xətt çəkdi. Müxalifətin binalarını deyil, siyasi vədlərini əlindən aldı.

Bəs Erdoğan harda səhv etdi? Xalqa kafa tutduğu anda. Bugünədək Türkiyə siyasəti teatr səhnəsi idi. Baş rol onda, ikinci plan müxalifət liderlərində idi. Oyunu o qurar, o, da dəyişərdi. Xalq da tamaşaçı kimi əl çalardı. Çünki master klası o, göstərərdi. Amma etirazlar pik həddinə çatanda televiziyaya çıxıb xalqa meydan oxudu. Kütlə bunu əsla bağışlamaz. 

Yerində və azadlığı uğrunda məntiqli etiraz edən tək qrup sənət adamları idi. Onlar sıxılır və dözmək istəmirdilər. Qalanları adrenalin atmaq üçn etiraza çıxanlar idi.

Gezi Parkı direnişi son illərin tək sifətsiz aksiyası idi. Ancaq heç bir siyasi hədəfinə çatmadı. Çünki bunu edənlər siyasi hədəfi olmayan əyyaş dəstələri idi. Ver əllərinə içkilərini, çalıb-oynasınlar. İdeolojik qrup aksiyaları isə davam edəcək. Yenə ülkücülər solçulara, PKKçılar millətçilərə qarşı olacaq. Yenə beşiktaşlılar polisə deyil, Fənərə meydan oxuyacaq. Ancaq bugün yarımçıq qoyulan iş sabah baş tutmayacaq.