İlk Azərbaycan antiutopiyası

"Lətifə" - ilk Azərbaycan antiutopiyası

Bilmirəm, "Lətifə"nin rejissorları bu filmi çəkəndə Corc Oruellin "1984" romanını oxumuşdular, ya yox. Amma günümüzün prizmasından baxanda film sanki peyğəmbərlik missiyası daşıyır. 1989-cu ildə film ekranlara çıxanda SSRİ dağılmamışdı, Qarabağ müharibəsi başlamamışdı. Üfüqdə hakimiyyət dəyişiklikləri, siyasi faciələr görünmürdü.

Rejissor Nizami Musayev və Yefim Abramovun çəkdiyi film tragikomik janrda, qrotesk üslubdadır. Filmdəki hadisələr sovet hakimiyyətinin son illərində cərəyan edən siyasi böhranı, bürokratik aparatın iflasını satirik şəkildə verir. Rasim Balayev, Muxtar Maniyev, Ceyhun Mirzəyev, Yaşar Nuri və s. istedadlı aktyorların canlandırdığı obrazlar quru ədəbi dildə yox, məişət yumoru ilə danışırlar.

Filmin titrləri partiya bürokratı Kərimovun etirazçı kütlədən qaçıb, partiya komitəsinin binasında gizlənməsi ilə başlayır. Milis qorxusundan binaya girə bilməyən kütlə küçədə “Kanalizasiya! Kanalizasiya!” şüarı qışqırır. Məlum olur ki, mikrorayon tikilib, amma kanalizasiyası yoxdur. Kiçik epizod xaric bütün hadisələr bir binada, üç fərqli yerdə cərəyan edir: Birinci Katibin qəbul otağında, liftdə, yarıqaranlıq akt zalında.

Katibə Aliyə xaric qəbul otağına yığılan bürokratlar Birinci Katibin qəbuluna düşmək istəyirlər. Onlar hamısı narahatdır. Ancaq hər kəs peşə təmizliyindən, partiya qarşısında xidmətindən danışır. İçəridə isə iclasdır. Zavodda keyfiyyətsiz avadanlıqların istehsalına yol vermiş cavabdeh insanların taleyi müzakirə olunur. Tamaşaçı Birinci Katibin otağını görmür.

Növbədə gözləyən zavod direktoru katibin otağına daxil olarkən deyir: "Bu yenidənqurma bizim anamızı ağladacaq. Papam canı". Bu sözlərdən sonra hadisələr bir-birini əvəzləyir, otaqda yeni qəhrəmanlar peyda olur. Qəbula düşmək istəyən "Lal-kar cəmiyyəti" sədrinin gətirdiyi lal oğlan "İnternasional"ı oxumaq istedadına sahibdir. Lalın İndoneziyada keçirilən "Təbiətin nadir hadisələri" simpoziumunda iştirak etməsi üçün icazə lazımdır. Otaqdakılar biləndə ki, belə istedada malik şəxs dünyada iki nəfərdir və onlardan biri Los-Ancelesdə yaşayan Silanyandır, hamı lalı dəstəkləyir.

Uzun illərdən sonra mənzil sahibi olan liliput evli cütlüyün Birinci Katibə təşəkkür etmək üçün oxuduğu "Ciyərim, böyrəyim partiyamızdır..." şeiri isə öz dövrünə siyasi ironiyadır. İclasa görə qəbula düşə bilməyən liliputlar sadə adamlara qayğıya görə tikinti rəisi Məmmədova minnətdarlıq bildirirlər. Liliputların sevincini görən Məmmədov deyir: "Gördüz! Sovet xalqı, doğrudan da, böyük xalqdır. Kanalizasiyasız da yaşaya bilər".

Pozitiv obrazları faciəvi qəhrəmanlar əvəz edir. Elektromexanika zavodundakı cinayət işini araşdıran prokuror və bu işə görə həbs olunmuş nəzarətçi oğlanın anası daxil olur. Ədalətsizliyə dözə bilməyən ana pəncərədən özünü atmaq istəyir. Ədalət tələb edən qadın "Hanı hökumət?" – sualını verəndə təhsil işçisi Xəlilovanın cavabı belə olur: "Hökumət bizim hökumətdir. Sovet hökuməti" Ananı ancaq Rasim Balayevin canlandırdığı Rəhimovun yalan vədi intihardan xilas edir.

Hadisələrin cərəyan etdiyi ikinci yer liftdir. Ən maraqlı dialoqlar da burada baş verir. Liftlə yuxarı qalxmaq istəyən Əhməd, Məmməd və Rimma liftdə qalır. Tanışlıq başlayır. Birdən-birə lift kamerası həbsxana kamerasına çevrilir. Divarda Stalin, 1937, "kazyol" yazıları peyda olur. Məlum olur ki, Əhməd və Məmmədin xəbərsiz şəkildə çantada daşıdıqları əşya bomba imiş. Rimma isə terrorçu qadın. Çantanı binaya aparmaları üçün Əhməd və Məmmədə pul vəd ediblər. Rimma isə ideya uğrunda ölməyə hazırdır.

Filmdə erməni sözü bircə dəfə belə səslənməsə də, Rimma erməni qadını simvolizə edir. Məmməd "Sarı gəlin" mahnısını oxuyarkən, "bizdə belə mahnılar çoxdur" deyir. Rimma "elə bizdə də çoxdur" reaksiyası verəndə situasiya aydınlaşır. Dialoqun ardınca katibin qəbul otağında radiodan "Qarabağ şikəstəsi" səslənir.

Filmdəki epizodlar otaqlardakı hadisələrlə bir-birini əvəzləyir. Rəhimovun prokurorla seçki barədə söhbəti tamaşaçıda gülüş yaradır. Söhbət fransız dilində getsə də, söhbətin məzmunu elə bil iki kolxoz sədrinin dialoqudur. Filmin bu hissəsində Əbülfəz Elçibəyin bir neçə il sonra deyəcəyi "Fransadan xalq gətirəsi deyilik ki" aforizmi yada düşür.

Hadisələrin üçüncü məkanı alaqaranlıq akt zalıdır. Kommunist quruluşu qoruyub saxlamaq istəyən komsomol gənclərin işi ancaq əldən düşənədək rok, pop musiqidə rəqs etməkdir. Onlar yaxşı rəqs etməklə düşmənlərinə qalib gələcəklərini düşünürlər. Başqa heç nə. Burda istər-istəməz dalğaçı, nidaçı gəncləri gülüş hissi ilə xatırlamalı oluram. "Lətifə"nin rejissorları 25 il sonranı da görməyi bacarıblar.

Filmin sonu yaxınlaşdıqca Rəhimov obrazı Corc Oruellin O'Braynı kimi hər şeyə nəzarət edir. Xəlilovanın rüşvətxor keçmişini faktlarla açıqlayır, prokurora daha gözləməməsini bildirir. Mitinq edən kütləni, Məmmədovu dinc şəkildə yola salır.

Birinci Katibin özü filmdə görünmür. Məlum olur ki, kadr dəyişiklikləri ilə bağlı bütün əmrləri ona Rəhimov verir. Sonda hamı otaqdan gedir. Bircə hər şeyi görən, amma deyə bilməyən lal qalır.

Yaşar Nurinin ifa etdiyi Məmməd liftdə əli qandallı qalaraq qışqırır: "Ay camaat, karsız, eşitmirsiz? Bir azdan hər şey alt-üst olacaq. Ayılın ey, insanlar!". Bu sözlərdən sonra ölkədə hərbi çevriliş baş verir. Əli avtomatlı pionerlər binanı ələ keçirir. Sonda Böyük Qardaş Stalinin siması canlanır. O sovet vətəndaşlarına Sibiri, Vorkutanı, Maqadanı xatırladır. Yalançı demokratiyanı proletariat diktaturası ilə əvəz edir. Filmin yaradıcı heyəti isə məhbus paltarında cinayətkar kimi təsvir olunur.

"Lətifə"ni ona görə antiutopiya adlandırmaq olar ki, filmdə ayrıca şəxslərin deyil, bütün cəmiyyətin faciəli sonu təsvir olunur. Tunelin sonunda işıq deyil, qaranlıq görünür. Sanki SSRİ-nin məhvindən sonra Azərbaycanın başına gələcək faciələr əvvəlcədən xəbər verilir. Filmin fəlsəfəsinə görə mahiyyətindən asılı olmayaraq bütün siyasi gedişlər, islahatlar, dəyişikliklər sadəcə anekdotdur. Sonda həmişə diktatura qalib gəlir.