Rafiq Tağı - İtirilmiş Çexov

İnsan var ki, yaşadığı müddətdə dahiyanə əsərlər yaradır, amma ölümü səssiz olur. İnsan da var ki, bütün ömrü bir qara qəpiyə dəymir, gedişi paradı xatırladır. Nadir şəxslər də var ki, yaratdığı əsərlərlə deyil, yalnız ölümü ilə yaddaşlarda qalır. Halbuki insanlıq üçün ən qiymətli xatirə əlyazmalardır. Rafiq Tağı sonunculardandır.

Broşüra qalınlığında romanların oxucuya sırındığı bir zamanda müasir ədəbiyyatda hekayənin yeri boşdur. Mətbuatda “roman bumu”ndan tez-tez danışılır. “Hekayə” deyəndə isə gənc oxucunun ağlına gələn Əli Novruzovun “7 hekayə”si olur. O da son bir ilin əsəridir.

Müasir ədəbiyyatın Rafiq Tağı kimi hekayə ustadı olduğu halda hekayə janrının reanimasiyada qalması təəccüblüdür. Bəlkə də, Rafiq Tağı o yazıçılardan idi ki, Azərbaycanda yazıçı olmaq üçün yazı deyil, yekəxanalıq sənətinə yiyələnməyin lazım olduğunu bilmirdi.

Yox, o, görürdü. Adi bir həkim deyildi. İnsan obrazının doktoru idi. Hekayələrini oxuyarkən təsvir etdiyi qəhrəmanlara necə dəqiq diaqnoz qoyduğunu görmək olar. Pasientə verilən suallar kimi ədəbi qəhrəmanlarını da hərtərəfli öyrənmişdi bu yerli Çexov. Reseptlərdə dərmanın qəbulu necə dəqiq təsvir olunursa, cümlələri də o dərəcə nizamlıdır. Oxucu diqqətini pozacaq yazı kirliliyi yoxdur.

Bir-iki kitab çıxarıb, keçmişə divan tutan gənc yazarları da görürdü. Axundovda ilişib qalmış postmodernistləri də. Söyüş və vulqarlıq dolu cızma-qaraları ilə ədəbiyyat üzərində eksperiment keçirənləri də. Həqiqəti ölümündən bir ay əvvəl yazdığı “Siz postmodernist deyilsiniz” köşəsi ilə vurmuşdu üzlərinə.

Amma başqalarına meydan oxuyanlar arasında görməzdik onu. Rafiq Tağını yaxından tanımaq qismət olmamışdı. Cəmi bircə dəfə “Əli və Nino” kafesində, gənc yazıçı və şairlərin ədəbi müzakirəsi zamanı görmüşdüm. Küncdə dayanmış, qara paltolu, sısqa adam. Yaşından qoca görünürdü.

Gənclərdən biri yazdığı hekayəni oxudu. “Hekayə” – deyəndə söyüşə silinib atılmış tualet kağızı. Sonacan dinlədi. Nəzakətlə dedi ki, yaxşı hekayədir. Amma vulqar ifadələrdən bacardıqca az istifadə etsin. Yerində başqası olsaydı, “cavan oğlan, bir də belə zir-zibil yazıb zövqümüzü korlama” – deyərdi.

Ətrafındakılara göstərdiyi alicənablığı qələmində də gördüm. Çap olunmuş hekayələri sovet dövrünü və 90-ların əvvəlini əhatə edir. Amma o hekayələrdə sovet şablonçuluğu, mövzu lağlağılığı yoxdur. Sadə insanın dili ilə verilib. Bir hekayə necə yazılmalıdır, o cür.

Ağsaqqal idi. Özündən 30 yaş kiçik gənclər kimi ağsaqqallıq iddiası yox idi. İddiaya haqqı da vardı. Şəxsən mən roman yazıçısını deyil, hekayə yazıçısını üstün tuturam. Qələm tutan hər adam avtobioqrafiyasının orasını-burasını düzəldib roman yaza bilər. Ancaq hekayə yazmaq xüsusi istedad tələb edir.  Hər kəs hekayə yazar, amma çox az adam yazdığını oxucuya bəyəndirə bilər.

Hekayə az vaxta hazırlanan ləzzətli xörək kimidir. Şef-aşpaz ustalığı tələb olunur. Oxucu onu udanacan dadını hiss etmədisə, hekayə bişməyib demək. Rafiq Tağının “Roma burunlu bayquş” hekayəsi Oskar Uayldın “Dorian Qreyin portreti” romanını xatırladır. Amma real sovet insanının əhvalatı təsvir olunur. Siz bir romanı cəmi yeddi səhifəyə sığdırıb, oxucuya çatdıra bilərsinizmi? Rafiq Tağı isə bacarıb.

“Roman bumu”ndan sonra hekayə yazmağa həvəslənənlər də çoxalıb. Çap olunmağa da iddialıdırlar. Bu yaxınlarda bloqqer, ədəbi tənqidçi Əli Novruzovla bir gəncin yazdığı hekayəni oxumasına şahid oldum. Ancaq üzdən oxumaq haradasa yarım saat çəkdi. Fəlsəfi, sentimental, uzun yazı. Dinlədikdən sonra Əli gənc yazıçıya bir neçə sual verdi:

– Sən bu hekayəni yazmazdan əvvəl Çexovu, Mopassanı oxumusanmı?

– Yox. Oxumamışam.

– Ümumiyyətlə, hekayə yazan yazıçılardan kimisə oxumusan?

– Heç kəsi.

– Bəs kimi oxumusan?

–Nitşe və Əlif Şəfəqin romanlarını.

Yazdığı hekayə tənqid olunanda gənc başladı ki, bəs siz fəlsəfəni tutmamısız. O gənc özünün haqlı olduğuna da inandı, özü kimi bir neçə nəfərlə həmrəy kitab da buraxdı. Amma bir şey yəqindir ki, o Rafiq Tağı deyil.

Hekayə yazıçısı olmağı arzu edənlər mütləq Çexov, Mopassan, Ömər Seyfəddin kimi yazıçıları oxumalıdır. Əminliklə bu üçlüyün sırasına Rafiq Tağını da əlavə etmək olar.

SSRİ dağılana yaxın yaşadığı Rusiyadan tələm-tələsik qayıtmışdı Azərbaycana. Birdən sərhədlər bağlanar, vətənini bir daha görməz qorxusu ilə. Sahib olduğu hər cür imkanı atıb gəlmişdi.

Halbuki Meydan hərəkatında tribunaya dırmaşanlardan nə istedadda geri qalırdı, nə də vətəni sevməkdə. Qayıdışını belə mətbuatda müsahibəyə çevirib ölkəyə səs sala bilərdi. Həkim, yazıçı, ziyalı. O dövrdə məşhur olmağa daha nə lazım idi ki. Bircə dəfə Qorbaçova lənət oxuması, reallıq hissini itirmiş insanlara Turan, Təbriz vəd etməsi kifayət idi ki, onu göylərə qaldırsınlar.

Kimlər məşhur olmadı o dövrdə... Xəlil Rza “500 milyonluq türk dünyası” yalanı ilə Ulutürk ləqəbi aldı.

Sanki kütlə “Mənə yalan, yalan ver!” – deyə, hayqırırdı. Tribunaya qalxmış Dərviş Məstəlişahlar Moskvanı, İrəvanı partlatmağı vəd edərkən, Rafiq Tağı kimi gerçək istedadlar tarixin kölgəsində qalırdı.

Məsələ istedadlı yazmaqda deyildi. Kütləni yalanla doydurmaqda idi. Rafiq Tağı isə reallıq hissini itirməmişdi. Qaragüruhçuluğun parçası olmağı qəbul edə bilməzdi. “Siyasətə qarışmıram” deyənlərdən də deyildi. Onun siyasi mövqeyi qələmi idi. Satirası ülgüc kimi kəsən elə siyasi hekayələri vardı ki, Meydan hərəkatının Məstəlişahları ömrü boyu onu yazmağa cəsarət edə bilmədi.

Ədəbi fəaliyyətinin ən məhsuldar dövrü elə 80-lərin sonu, 90-ların əvvəlidir. “Ağla qərənfilim, ağla” kabusunun ağır basdığı müharibə illərində o, yumor hissini itirmir. Saxta mühitin ortaya çıxardığı məzəli həyat hekayələrini təsvir edir.

O illərin pafos zirvəsi olan “Salam dar ağacı” şeiri bu gün lağ obyektidir. Rafiq Tağının yazdığı ədəbi nümunələr isə yaşayır. Oxuyan gərək.