Eybəcər "qazaxşina" və şəhər nəsri

Şəhər nəsri-kənd nəsri polemikası qızışmışkən, bu mövzunun üzərindən ötüb-keçə bilməzdim. Şəhər-kənd mədəniyyəti qarşıdurması haqda xeyli yazı yazmışam. Yazılı ədəbiyyat mövzusunda fikrim birmənalıdır.  Nəsr şəhər hadisəsidir.

Yazının, daş kitabələrin ixtirasından bu yana mədəniyyət də, kitab da şəhərdə yaranıb. Onun inkişafını şəhərlilər müəyyən edib.

Ədəbiyyat dövlət inhisarında olduğu müddətdə yazıçını oxucu yox, partiya müəyyən edirdi. Müstəqilliklə təkcə kitabın problemi başlamadı. Dövlət təbliğat maşınından məhrum olan əyalət yazıçıları oxucunun necə amansız olduğunu da gördülər.

Nəhəng tirajlı Azərbaycan sovet ədəbiyyatından bugünkü oxucunun yaddaşında kimlər qalıb? Anar, Vaqif Səmədoğlu. Dərədən-təpədən, təzəkdən deyil, məhz şəhər insanının məişətindən yazmaları onları əbədiləşdirdi. Şəhərlinin həyat tərzini anladan “Evləri köndələn yar”, “Bəxt üzüyü” pyeslərindən replikalar bu gün də zərb-məsəldir. Nəsrdən filmə, teletamaşaya çevrilmiş neçə-neçə belə əsər var.

Bu günümüzə baxaq. Kitab bazarında ən çox satılan yazıçı Çingiz Abdullayevdir. Təpədən-dırnağa şəhər adamı. Məsələ detektiv janrının oxucu üçün maraqlı olmasında deyil. Gənc şəhərlinin bir insan kimi özünü o əsərlərdə görməsidir. Asfaltdan tutmuş şəhər intriqalarına, mədəni etiketədək. Şəhər oxucusu kənd qızı ilə bığ yeri tərləmiş oğlanın sevişməsindən bəhs edən romanı bir dəfə alıb oxuyar. İkinci dəfə o müəllifin adına belə yaxın durmaz.

Şəhər oxucusu seçicidir. Onu uzun-uzadı təsvirlərlə yox, informativliklə, məntiqi səbəb-nəticə əlaqələri ilə təəccübləndirmək olar. Makulatura kimi kitab çap edən, əyalət adamlarından ziyalı düzəldən sovet təbliğat maşını daha yoxdur. SSRİ-nin özündə belə şəhər oxucusu kənd nəsrinə üz tutmazdı. Sovet bakılısının oxuduğu Anar idi, Natiq Rəsulzadə idi. Bir də müasir rus və dünya yazıçılarının yeni çıxan kitabları.

Kitabxanalar, universitetlər, kitab mağazaları daim şəhərdə cəmləşdiyindən oxucu da burada yetişir. Yeni çıxan romanların ədəbi dəyərini şəhərli verir. SSRİ-nin kitaba verdiyi nəhəng dəstəyə baxmayaraq, rayon adamının ədəbi prosesləri təqib etməsi klassikadan o tərəfə keçə bilmirdi.

Universitet vaxtı hər vəchlə intellektual söhbət qurmaq istəyən rayon qızlarının  “Səfillər”i oxumusan? Bəs “Leyli-Məcnun”u?” suallarından təngə gəlmişdim. Heç cürə deyə bilmirdim ki, ən azı soveti görən uşaq üçün nəsr əvvəlcə uşaq nağılları, sonra fantastika, macəra povestləri, yuxarı siniflərdə tarixi romanlardır. Şəhər nəsri dinamikdir. O dünənlə yox, bu günlə maraqlanır.

Kənddə böyümüş  AYO-çuların ritorikasına diqqət yetirin. Mövzuları Tolstoy, Dostoyevski, Çexov. Əsr yarım əvvəlin rus nəsri. Sanki bu yazıçıları oxumaqla Nirvanaya ucalmışlar. Halbuki bu adamlar müasir Rusiya, Türkiyə ədəbiyyatını elə səviyyədə izləməlidirlər ki, kitabı çapa hazırlanan məşhur müəllifin anonsunu gənc oxucu ilk onlardan eşitsin. Yoxsa müasir yazıçı adına iddia hara, klassikada ilişib qalmaq hara?!

Kənd nəsri anlayışına gəldikdə. Kənd nəsri bolşevik düşüncəsinin sifarişi ilə yaradılan süni ədəbiyyatdır. XIX əsrin maarifçiləri ilə başlayan Azərbaycan nəsri hər zaman şəhərli olub. Maarifçilər əyaləti, əyalət insanını tərənnüm etməmişlər. Sovet yazıçılarının cənnət adlandırdığı Qarabağ Şahbaz bəyin (Axundov) gözündə bataqlıq idi. Mirzə Cəlil üçün əyalət insanı Danabaş kəndinin sakini idi. Sovetlər öncəsi yazıçıların əsərlərinin əsas mövzusu neft, burjuaziya, fəhlə həyatı və yeni təhsilli tələbələr idi. Qısaca desək, şəhərlilər.

Azərbaycan nəsrini neft burjuaziyasının inkişafı ərsəyə gətirmişdi. O nəsri oxuyan da, teatrda səhnələşdirən də burjuaziya (tərcümədə şəhər) idi. Azərbaycanda bolşevik hakimiyyəti qurulanda artıq formalaşmış ədiblər millətçi ziyalı kimi qəbul olundu. Əvəz etmək istədilər, əvəzləri tapılmadı. Kənd mühiti yazıçı yox, qəzəlxan, mərsiyə deyən yetişdirirdi.

Sovet hakimiyyətinin sifarişi biryönlü idi. Kolxozu, pambığı tərənnüm edəcəksən. Pambığın üstündəki sovkanı kəskin tənqid edəcəksən. İrandan, Turandan yox, dəli Kürdən, Göyəzən dağından yazacaqsan.

Sovet hakimiyyəti əyalətlərdən yığıb gətirdiyi kolxozçu şair və yazıçılarla ədəbi mühiti zənginləşdirə bildi. Amma bu adamların yazdıqları Cəfər Cabbarlı, Çəmənzəminli nəsri ilə müqayisədə cızma-qara idi. Nəinki nəsr, nəzmdə də. Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad poeziyası qarşısında “donosçu” rolundan başqa yüksəlişləri olmadı.

1937-ci iləcən şəhər ədəbiyyatının dominantlığı davam etdi. Yalnız repressiya illərindən sonra kənd nəsrinin önü açıldı. Bu, ədəbi mühit üçün kolxoz nəsri adı daha uyğundur. Çünki yaradıcı zehniyyət fərdi yox, kollektiv inkişaf yolu keçirdi. Ədəbiyyat çevrilmişdi təsərrüfata.

Boşluqdan istifadə edən kolxoz nəsri Azərbaycan ədəbiyyatına “qazaxşina” kimi eybəcər ənənə gətirdi. Səməd Vurğunun ardınca gələn xeyli istedadsız şair və yazıçı yerlibazlıq sayəsində irəli gedə bildi. Yerlilərinin köməyi ilə yüz minlərlə kitab çap etdilər. Fəxri adlar aldılar. O adların kölgəsində neçə-neçə istedadlı gənc boğuldu.

Müasir dövrdə “qazaxşina” nümayəndələrini kim oxuyur ki?! Müstəqillik dövründə adı çəkilməyən İsa Hüseynov, ancaq öləndən sonra mətbuat üçün yazıçı oldu.

Yaxud sovet kolxoz nəsrinin digər qruplaşması olan Qarabağ yazıçıları. Cıdır düzünü, İsa bulağını, söyüd ağacı altında yeyilən quzu kababını o qədər mədh edirdilər ki, uşaq vaxtı elə bilirdim Qarabağ yeyib-içmək zonasıdır. Ora ancaq kef çəkməyə gedirlər. Ermənilər millətçi ədəbiyyat yaradanda o yazıçılar qoyun-quzu ilə fəxr edən nəsil yetişdirdilər. Elə ki, kitabları reallıqla üzləşdi, oxucuları başını götürüb qaçdı.

Ədəbi kolxozçuların şəhərdə yetişən övladları belə onların yaradıcılığını qəbul etmədi. “Bəxt üzüyü” pyesində Moşu Göyəzənli obrazı ilə Vaqif Səmədoğlu “qazaxşina”nın üzərindən çarpaz xətt çəkdi. “Xoşbaxtlıq, xoşbaxtlıq...” deyib, ardını gətirə bilməyən istedadsız “qazaxşina” nümayəndələri şəhər nasirinin gözündə Moşu Göyəzənli idi.

Müstəqilliklə birlikdə ədəbi Moşu Göyəzənlilərin sonu gəldi. Əvvəlki kimi çap oluna bilmədilər. Son nəfəsləri Zəlimxan Yaqub oldu.

Kolxoz nəsri romanlarını vərəqləyəndə kübarlıq deyil, yazıçı acgözlüyü hiss edirsən. Bir kəkotu çayı nədir ki, onu təsvir etməyə iki-üç səhifə sərf oluna. Sanki tropik ölkələrin birindən naməlum meyvə gətiriblər. Uzaqbaşı yerdə bitən alaq otudur. Yaxud söyüd ağacı romantikası. Oxuya-oxuya kilo verirsən.

Əkrəm Əylislisiz kənd nəsri təsəvvür edilməz deyirlər. Əkrəm Əylisli SSRİ vaxtı yazdıqları ilə səs gətirə bilməmişdi. Ola bilsin ki, on minlik tirajlarla çap olunub, yaxşı qonorar alıb. Amma səs deyəndə müasiri olan Aleksandr Soljenitsin kimi səs gətirməyi nəzərdə tuturam. Nəinki Əkrəm Əylisli, kolxoz nəsrinin nümayəndələrinin külliyyatını bir araya yığsan,  Soljenitsinın ən zəif əsəri qədər səs çıxarmayıb. SSRİ dağılana yaxın “qazaxşina” üzvləri İsa Hüseynovun “İdeal” romanından dissident əsər düzəltməyə cəhd etdilər, amma alınmadı.

Müasir yazıçılardan şəhər nasiri kimi əminliklə üç nəfərin adını çəkə bilərəm: Əli Əkbər, Həmid Herişçi, Rasim Qaraca. Dördüncü imzanı görmürəm. Seymur Baycan təzək qoxusu verən ədəbiyyatı tez-tez tənqid etsə də, yazdığı roman və hekayələrdə qarınqulu kənd kişisi obrazından kənara çıxa bilmir.

Bir də əyalətdən gəlib şəhər həyatını təsvir etməyə çalışanlar var. Cavid Zeynallı kimi. Aqrar təfəkkürlə şəhər və şəhərlinin həyatını təsvir etmək yazıçının iflasıdır. Yaxşısı budur, yetişdiyi mühitə üz tutsun. Bəlkə, sovet kolxoz nəsrinin uğurundan nəsə qopara bildi.

Qəti şəkildə demək olar ki, kolxoz yaradıcılığının məhsulu olan kənd nəsri müasir oxucu üçün bitmişdir. Şərif Ağayar, Vahid Qazı kitablarının satılmamasının günahını naşirlərdə görməsin. Əldə olan oxucu hazırlıqlı, seçim edə bilən gənclikdir. O daha kənd nostalgiyası ilə yaşamır.