Rəsulzadə-Stalin qardaşlığı

Dövrünün siyasi nəhəngi olmuş bu iki şəxsi müqayisə edəndə adətən, hərə öz arşını ilə ölçür. Millətçilər Rəsulzadəni öndər, kommunizm düşməni, solçu-kommunistlər “ingilis agenti”, millətçi sayır. Eynilə Stalin bir tərəf üçün cinayətkar, digər tərəf üçün dahi rəhbər kimi görünür.

Siyasi qaragüruhçuluq zehniyyətindən törəyən bu şablonlar təəssüf ki, gənc nəsli hələ də zəhərləməkdədir. Rəsulzadədən bircə kitab oxumamış “rəsulzadəçi”lər, Rəsulzadəni SSRİ dərsliklərindən tanıyan solçu-kommunistlər bu iki inqilabçının ruhən nə qədər yaxın olduğunun fərqində deyillər.

Rəsulzadə və Stalin sadəcə, inqilab yoldaşı deyil, inqilabi ideyanın özü idilər. Corc Ourellin “1984” romanındakı Daxili Partiya üzvləri kimi onlar eyni kastaya məxsus idilər. Xarici partiya üzvləri, inqilabçı prollar bu qardaşlıq səviyyəsinə yüksələ bilmədi.

Ən azı Koba gənc Məmməd Əmini belə tanımışdı. Nə bolşevizmin nökərliyini qəbul etmiş Əliheydər Qarayev, Ruhulla Axundov, nə də mühacir müsavatçılardan üz döndərmiş Yusif Vəzir Çəmənzəminli stalinizm sürtgəcindən sağ çıxa bilmədi. Təkcə Rəsulzadə toxunulmaz qaldı. 1905-də, 1920-də olduğu kimi və ömrünün sonuna kimi.

Halbuki mühacirətdə olan Rəsulzadəni məhv etmək Stalinin imkanları daxilində idi. Onun əli Meksikada sığınacaq tapmış Trotskiyə belə çatmışdı. Lakin Koba Məmməd Əmini ilk görüşdən gözəl tanımışdı. Tanıdığı şəxs onun üçün sonadək eyni qaldı – İdealist və sədaqətli inqilabçı kimi. İşin ən önəmli tərəfi isə, Rəsulzadə Stalinlə keçdiyi inqilab yolunun sirlərini heç vaxt onun əleyhində kompromat kimi işlətmədi. Stalinin siyasi rəqiblərinə fürsət vermədi.

Bunun sübutu kimi “Stalinlə ixtilal xatirələri”ndə qeyd edir: “Bu xatirələri Stalin həyatda ikən edilən bəzi təkliflərə rəğmən nəşr etmək istəməmişdim. Çünki obyektiv olaraq nəql olunacaq hadisələrin bir qismi, bir baxımdan, qərəzli izaha yer qoya bilərdi. İndi isə bu ehtimal meydandan qalxmış, Stalin artıq tarixə qarışmışdır”.

Rəsulzadə öz təhlükəsizliyi üçün qorxurdumu? Elə həmin əsərə istinad edərək deyə bilərik ki, xeyr. Kitabda bolşevik işğalından sonra Rəsulzadə və digər müsavatçıların həbsdə saxlandığı “Osobı otdel”dən bəhs olunur. Həbsdə qaldıqları müddətdə Zərgər ləqəbli köhnə bolşevik yoldaş onlara qayğı göstərir. Kitab çap olunduğu dövrdə həmin şəxs SSRİ-də xüsusi vəzifə tutduğundan Rəsulzadə Qərb mətbuatına “donos” imkanı yaratmır.

Stalin üçün Rəsulzadə niyə bu qədər qiymətli idi? Məmməd Əminlə ilə ilk görüşdə Koba “təmizliyə” çıxardığı bir yoldaş haqda söhbət salır. Bunun nə anlama gəldiyini gənc Rəsulzadə yaxşı başa düşür və sonadək inqilab məxfiliyinə sadiq qalır.

İndiki psevdo inqilabçılardan fərqli olaraq, o dövrün insanları üçün inqilab qəzet lağ-lağısı deyildi. Stalin inqilabın qələbəsinə yalnız və yalnız polad iradəli şəxslərlə birgə nail ola biləcəyini bilirdi. Rəsulzadə onun gözündə özünə belə xəyanət etməyəcək qətiyyətli bolşevik idi.

Bəli, məhz bolşevik! Sosialist Rəsulzadədən millətçi obrazının quraşdırılması günümüzün səhvlərindən biridir. Təmsil olunduğu Bakı inqilabçılarının toplantısından sitat: “Müzakirədə iştirak və təmsil etdiyim milli müxalifət cərəyanının anladığı taktika icabı olaraq baltanı çarlığın da kökünə vuran bolşevik görüşünə üstünlük verən bir ifadəm vardır”. Çıxışı zamanı menşevik Vışinski onun nitqinə kinayə edir. Koba Rəsulzadənin müdafiəsinə qalxır.

Rəsulzadə milli fikir adam idi. Amma əsla millətçi olmamışdı. Türk irqini üstün görən Mustafa Kamalın “Nə xoşbəxt Türkəm deyənə” ifadəsinə qarşılıq, “İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal” idealına sadiq qalmışdır.  Yazıqlar olsun ki, sonralar “Rəsulzadə yolu gedirik” deyənlər bu idealı “Rus, fars, erməni – bunlar türkün düşməni!” zehniyyəti ilə korladı.

Təşkilatlarının adı fərqli olsa da, Stalin də, Rəsulzadə də bolşevik ruhu daşıyırdı. Bu, sizə təəccüblü gəlməsin. 1920-ci ildən sonra hər cür milli fikir qığılcımını boğan Sovet Rusiyasından fərqli olaraq, çar mütləqiyyətinə qarşı vuruşan bolşevik proqramında milli azlıqlara muxtariyyət verilməsi əsas hədəflərdən biri idi. Nə vaxtsa müstəqil Azərbaycanın lideri olacağı gənc Rəsulzadənin xəyalına belə gəlməzdi. Amma Çarı devirdikdən sonra muxtariyyət almaq arzusu onu bolşeviklərlə bir səngərdə tuturdu.

Stalin üçün yaradılmış məşhur “at oğrusu” imici Məmməd Əmindən də uzaq deyildi. Sadəcə, gənc Koba vuran əl idisə, Məmməd Əmin pas ötürən əl idi. Xatirələrin birində bolşeviklərin təklifi ilə şəhərin varlı adamları üçün gəzinti təşkil olunmasından bəhs olunur. 3 günlük gəzintidən xeyli pul əldə edilir. Haqq-hesab aparılacağı gün pulu daşıyan fayton bolşevik dəstəsi tərəfindən qarət edilir. Varlı adamların, milyonerlərin soyulması o dövrün inqilabçıları üçün müqəddəs iş idi. Günümüzün prizmasından bunu qınaya bilmərik.

Azərbaycanlılar siyasəti duz-çörək, arvad-uşaq söhbətinə endirməyə vərdiş etdiklərindən 1920-ci ildə Stalinin Bakıya gələrək Rəsulzadənin xilas etməsini adətən, Balaxanı mədənlərindəki borcun əvəzi kimi dəyərləndirirlər. Halbuki Rəsulzadəni ömürlük həbsdə saxlamaqla da Stalin borcundan çıxa bilərdi.  Stalin Rəsulzadəyə: “Sizdən qorxurlar, bir qismi Müsavat rəisi öldürülməlidir deyir, bir qismi də yox, ömrü olduqca həbsdə qalsın təklifi edir. Fəqət mən bu iki ehtimalın heç birini sizə rəva görmərəm. Ziyarətimin yeganə səbəbi də budur”.

Stalinin Rəsulzadədə dəyər verdiyi quru bədən deyildi. Sədaqəti, fədakarlığı, gerçək inqilabçı olması idi. Sonradan meydana atılaraq, kommunist libası geymişlərin heç bir dəyəri yox idi. Onlar alət kimi istifadə edilib, 1937-də məhv ediləcəkdi. Rəsulzadənin 2 illik Moskva mühacirətində Stalin onu sovet bürokratik maşınının detalına çevirməyə dəfələrlə cəhd edir. Amma bu idealist barışmaz qalır. Hakimiyyəti ələ keçirmək üçün sədaqətli partiya yoldaşlarına ehtiyac duyan gələcək diktator üçün bu inadkarlıq uyğun olmasa da, qiymətləndirilməyəcək keyfiyyət deyildi.

Rəsulzadə mühacirət etdikdən sonra ölkəsini işğal etmiş adama nifrət püskürürmü? Tam əksi. Alicənablıq göstərərək, “Möhtərəm Stalin!” müraciətli məktub çap etdirir. Rusiyanı xəbərsiz tərk etdiyi üçün üzr istəyir. Şəxsinə ehtiram bəslədiyini deyərək, etdiyi yaxşılıqları heç zaman unutmayacağını bildirir. Eyni zamanda, öz ideallarına hər zaman sadiq qalacağını yazır.

Rəsulzadə 1943-cü ildə Hitlerin ambisiyalarına boyun əyib, nasional-sosializmin oyuncağına çevrilsəydi, Stalin onu əfv etməyəcəkdi. Müharibədən sonra SMERŞ xaricdəki anti-sovet mühacirləri təmizləyirdi. Düdənginskinin taleyini  təkrarlamaması bəlkə də, o məktubda verdiyi sözünü tutmasına bağlı idi.

Bu iki nəhəngi ayıran tək ciddi fərq talelərinə düşən ölkələrin qədəri idi. Rəsulzadə dəqiq bilirdi ki, müstəqil olmadan Azərbaycan millətinin inkişafı daim sual altına alınacaq. Vəd edilən quruluş nə qədər mütərəqqi olsa da. Yalnız milli istiqlal xilas ola bilərdi.

Rus xalqını Rəsulzadədən daha yaxşı tanıyan Stalin əlində necə bir quduz köpəyin zəncirini tutduğunu bilirdi. Bu quduz köpək rus xalqının içində yatan imperializm arzusu idi. O, daim ət tikələri şəklində yeni ölkələr udmalı idi. Əks halda, öz sahibinin əlini dişləyib qoparacaqdı. Böyük diktator ömrünün sonunadək bu quduz iti doydurmaq üçün Rusiya imperiyasının torpaqlarını qaytarmaqla məşğul oldu.

Rəsulzadə Stalin münasibətlərinin hər məqamı üzərində düşdükcə, inqilab qardaşlığının necə böyük məfhum olduğunu dərk edirsən. Həyatlarını inqilab uğrunda fəda edən bu insanlar siyasətə əsla qisas, arvad-uşaq söhbəti prizmasından baxmamışlar. “Stalinlə ixtilal xatirələri”ndə zərrə qədər olsun şəxsi nifrət hiss olunmur.

Bir də bu iki nəhəngin bir-birinə olan sədaqətini günümüzdəki psevdo inqilabçıları ilə müqayisə edirsən. Alicənablıqdan yoxsul, araları dəyən kimi bir-birini hər fürsətdə “ifşa” edən bu adamlar Rəsulzadə yolçuları deyillər. Olsa-olsa inqilabi gədalardır.