Acından ölən ingilis yazıçıları

Bu yaxınlarda oxudum ki, Britaniyanın ən az qazanan təbəqəsi yazıçılarmış. Orta statistik peşəkar Britaniya yazıçısı bir ilə 11 000  funt-sterlinq (ayda təxminən 1000 manat) qazanır. Söhbət “full time” yazıçılardan gedir. Yəni roman yazmaqdan başqa heç nə ilə məşğul olmayan, çörəyi qələmdən çıxan adamlar. Ayda 1000 manat sizə çox görünə bilər. Londonda bu pula yaşamaq bizim dildə acından ölmək deməkdir.

London mərkəzinə yaxın yerdə yataqxana tipli binada bir otaqlı mənzilin kirayəsi 1000 funtdan aşağı başa gəlməz. Kommunal xərclər, nəqliyyat, qida, üstəgəl, vergi, Allah göstərməsin. Britaniya yazıçılarının cəmi 11,5 faizi yazdığı kitabın hesabına öz başını saxlayır. Onlar da populyarlıq zirvəsinə oturmuş adamlardır. Qalanları yaşamaq üçün kitab yazmaqdan əlavə hər işlə məşğul olmağa məcburdur.

Söhbət hər hansı MDB respublikasından getmir. Müəlliflik hüququ hələ 1710-cu ildə qəbul olunmuş,  bütün sərtliyi ilə qorunan ölkədən gedir. Nəşriyyat tarixi, kitab biznesi deyəndə ilk ağla gələn Britaniya olur.

Bizim gənc yazarlarda Qərb haqda belə təsəvvür yaranıb ki, orada yazıçı roman yazmaqdan başqa heç nə ilə məşğul olmur. Yazıb qurtaran kimi aparır verir nəşriyyata. Əlini cibinə salıb, aldığı qonorarı xərcləyir. Bəli, sistem belədir. Ancaq elə o Qərbin bir çox yazıçıları keçirlər Azərbaycan modelinə. Yəni özünəxidmətə.

Qərbdə yazıçı cənnəti haqda miflər uyduranlar təəssüf ki, elə gənc qələm sahibləridir. Londonda illik gəliri 30-40 min funt-sterlinq olan “ağ yaxalıqlar” sinfi var ki, on il işləyib şəxsi mənzil sahibi ola bilmirlər. Qazandıqlarının yarısını vergi tutub əllərindən alır. Nə qədər çox qazansan, o qədər çox vergi verirsən.

O verginin xidmətidir ki, hər bir ingilis pulsuz səhiyyə hüququna malikdir. Bu, Avropa əmək sistemidir. Bu sistemdə yanını qoyub yatanın gələcəyi yoxdur. Yüksək verginin şirəsidir ki, burada azca populyarlıq qazanmış hər cür yazar, şair, filosof və bu qəbildən parazitlər yapışırlar Avropa zəhmətkeşinin vücuduna. Bir növ çevrilirlər havayıyeyən intellektual gənələrə.

Ancaq tezliklə yeni sistem onları da qəlibə salır. Başa düşürlər ki, hər qəpik üçün alın təri tökməlisən. Vətənlərində azacıq hörmətləri vardısa, sıravi avropalı üçün küçədə gəzən itdən elə bir fərqləri yoxdur. İt ilə sənin hüquqların eyni cür qorunur və heç bir üstünlüyün ola bilməz.

Dünya şöhrəti qazanmaq ümidi ilə tərk etdikləri ölkənin insanlarına bir daha üz tutmalı olurlar. Bu dəfə alçalaraq. Tüpürüb getdikləri redaktorlara əl açırlar. “Facebook”da nə qədər qayğısız həyat fotoları paylaşsalar da, göndərilən 20 manat qonorara möhtac olduqları heç kimə sirr deyil.

Vəziyyətin belə gətirməsinin səbəbi odur ki, onların burada yazdıqları mövzular Avropa üçün çoxdan bağlanıb. Mənən boş, seksual aclıq çəkən gənclər üçün inqilab kimi görünən köşələr Qərbdə aktuallığını itirib. Mühacir ədəbiyyatı dedikləri şəxslər isə uğurla qrantyeyən “kruq”una transformasiya olunur.

Əli təzə qələm tutan gənc yazıçılarda belə təfəkkür formalaşıb ki, üç-dörd roman çap edən kimi xalq onları doyuzdurmalıdır.  Rayona gedəndə qara toğlunun budundan kabab çəkməli, tut arağını onun üçün süzməlidir. Yazıçı azad olmaqla yanaşı, başını dövlət əli sığallamalıdır. Yazdıqları 500 yox, 50 min tirajla çap olunmalıdır. Qonorarı da hər ayın axırı gətirib ciblərinə basmalıdılar. Bir sözlə, iddia yekə, tələblər təzə, baş isə qalıb SSRİ-də.

Nümunə gətirdiyimiz Britaniyada belə istedadlı yazıçının çap olunması müşkül məsələdir. “Harri Potter” roman seriyası ilə uşaq ədəbiyyatında inqilab etmiş Coan Roulinqin yaradıcılığı Zoluşkanın şahzadəyə çevrilməsi hekayəsidir. Təsəvvür edin, yüz milyonlarla adamın tanıdığı, İngiltərənin ən varlı qadınları siyahısına daxil olan bu insan bir zamanlar sosial müavinət hesabına yaşayırdı. Əlində körpə uşaq intihar həddinə çatmışdı.

İlk romanını çap etmək üçün on iki nəşriyyata göndərir. Hamısından rədd cavabı alır. Ancaq bir ildən sonra təsadüf nəticəsində naşirin diqqətini cəlb edir. “Harri Potter və fəlsəfə daşı” romanı min ədəd çap edilir. Onun yalnız beş yüz ədədi satışa çıxarılır.

Azərbaycanın özündə ala-babat tanınmış köşə yazarı romanı ilə getsin nəşriyyata, onun üçün havayı beş yüz ədəd kitab çap edəcəklər. O roman oxucu taparmı, ya rəfdə yatıb qalarmı, bax bu asılıdır öncə istedaddan, sonra oxucu zövqünü tutmaq bacarığından. Kitabı satılmayanda gözünün tək düşməni olur – oxucu.

İstəyir Britaniya olsun, istəyir Azərbaycan. Kapitalizmin qanunları hər yerdə eyni cür işləyir. Dünya şöhrəti qazana biləcək yazıçı bircə kitabı çap olunmadan Londonun gecəqondularında acından ölə bilər. Ömrü boyu çəkdiyi məhrumiyyətlərdən tutulduğu vərəm xəstəliyinin yalnız son fazasında yazıçı adını qazana bilər. Getdi o çörəkverən, ədəbiyyatı zəncirli kommunist sistemi.

Yazıçı yoluna qədəm basan şəxs dərk etməlidir ki, o Sizifdir. Ömrü boyu yekə daşı dağ başına qaldırıb, dərə dibinə dığırlanmasına şahid olacaq. Arxa-arxaya roman çap etməklə qayğısız həyat, dünya şöhrəti gəlməyəcək. Heç özlərini inandırmasınlar ki, bunlar Kafkadır. Dünya şöhrəti 20 il sonra gələcək. Oxucunu qazanmaq naminə nə etmək bacarığına malikdirlərsə, bu gün etməlidirlər.

Qayğısız yazıb-yaratmaq üçün Tolstoy, Bayron kimi aristokrat ailədə dünyaya göz açmalısan. Müftə pullara xeyli gənclik macərası yaşayıb, sonra həyatını qələmə almalısan. Başqa cür mümkün deyil.

Yazıçı həm yazmaq, həm yaşamaq uğrunda bəzən ən çirkli işləri görməyə məcburdur. XX əsrin şedevri sayılan “1984”ü yazmış Corc Oruell gənc yaşlarında Britaniyanın Hindistanda koloniya polisi işləyib. Biri var öz xalqının başında polis olasan, biri də var əsarətdə olan xalqın. İkincisi daha çirkli peşə təsiri bağışlayır.

Fərz edin ki, həmin Corc Ourell Britaniyada yox,  XX əsrin 40-cı illərində  Azərbaycanda yazıb-yaradıb. Gənc AYO-çu bu gün onun haqqında köşə yazır. “1984” kimi romanı atardılar bir kənara, yapışardılar polis keçmişindən. Əclaf portreti yaradıb, üstünə də qoyardılar ki, bəs o özü dahiyanə heç nə yazmayıb. Onun romanlarını Londonun yəhudi naşirləri redaktə edib, abırlı hala salıb.

Bir ölkənin ki, gənc qələm sahibləri idbar qoca təfəkkürünün daşıyıcısıdır, orada dünya şöhrətli yazıçı formalaşa bilməz. Sərhədi keçməmiş ayağından dartarlar. Təsadüfən biri kimsədən xəbərsiz xaricdə uğur qazansa, xəbislikdən adını çəkməzlər.

İngilis deyəndə azərbaycanlıların ağlına bu məsəl gəlir: “pul bir ingilisdədir, bir də səndə”. Tale elə gətirib ki, gərgin əməklə pul qazanan yazıçı ingilisdə olub, ələbaxanlıqla, fırıldaqçılıqla şöhrət tapanlar bizdə.  Zəhmət çəkməsə, ingilis yazıçısı da acından öləcək.