"Qanun"un dərdinin dərmanı

“Qanun” nəşriyyatının rəhbəri Şahbaz Xuduoğlu oxucuların kitaba münasibətindən məyus olduğunu, bir daha kitab yarmarkası keçirməyəcəyini bildirib...

Azərbaycan adambaşına düşən kitab satışına görə siyahının dibində olan ölkələrdən biridir. Amma vəziyyət bu qədər ümidsizdirmi?

Eyni qərarı beş il əvvəl eşitsəydim, Şahbaz bəylə tərəddüdsüz razılaşardım. Çünki o vaxt gənc yazıçılar özləri gəlib deyirdi ki, kitabım çıxıb, nə olar, get birini al.

Onda gənclər təşkilatlarının təşkilatçılığı ilə kitab təqdimatları dəb deyildi. Ən əsası təsəvvür edə bilmədiyimiz qədər geniş imkanları olan “Facebook”, bloqlar elə də populyar deyildi. Şəxsən mən ən yeni ədəbiyyatın mövcudluğunu internetdən xəbər tutmuşam. Ya indi?

Azərbaycanda bir milyondan artıq istifadəçisi olan “Facebook” cəmi iki yüz-iki yüz əlli davamlı kitab oxucusu yetişdiribmi? Əlbəttə, oxucunu sosial şəbəkə yox, orada fikir mübadiləsi aparan istifadəçi, bloqqer, elə lap naşirin özü yetişdirməlidir. Müasir dildə bunu tərif edəcək iki söz var: piar və marketinq.

Hər bir alıcını maraqlandıran detal ilk növbədə məhsulun özü yox, məhsul haqda məlumatdır. Yarmarkada piştaxtanın üstünə qoyulan meyvənin kitabla müqayisədə satılma ehtimalı daha böyükdür. Ona görə yox ki, insan meyvə yeməsə, ac qalar. O səbəbdən ki, alıcı meyvənin dadını bilir. Məhsul haqda məlumatlıdır. Onun qərarına yalnız qiymət və malın yeniliyi təsir edə bilər.

Kitab yeməli deyil. Amma oxumağa vərdiş etmiş adam üçün narkotik asılılıq yarada bilər. Problem ondadır ki, piştaxtaya düzülmüş kitab növləri haqda oxucu heç bir məlumata malik deyil. Köhnə yazıçıların adı uzaqbaşı nəsə deyə bilər. Üz qabığına baxıb çox az adam kitab almaq istəyər. Könüllü satıcı isə hər kitab haqqında dolğun məlumat verə bilməz. Hətta oxuduğu əsərin məzmununu oxucuya necə çatdıracağı sual altındadır.

İndi bazara baxsaq, beş il əvvəl kitabla bağlı olan problemlərin əksəriyyəti həllini tapıb. Bədii ədəbiyyat qıtlığı ortadan qalxıb. Məşhur romanların demək olar, hamısını satışda tapmaq olar. Kəmiyyət yox, keyfiyyət və ucuzluq uğrunda rəqabət aparan nəşriyyatlar formalaşıb. Qiymətlər isə Rusiya və Türkiyə ilə müqayisədə daha ucuzdur.

Tərcümələr barədə şikayətlər olsa da, tərcüməçi seçimi naşirin özündən asılıdır. Keyfiyyətsiz tərcüməni təkrar nəşr etmək yalnız oxucu itirmək deməkdir.  Məsələn, Polşadakı səfirimiz Vilayət Quliyevin ingiliscədən tərcümə etdiyi kitablar haqda yalnız təriflər eşitmişəmsə, Günel Mövludun ruscadan tərcümələri haqda bircə müsbət rəyə rast gəlməmişəm.

Bu gün kitab bazarının tək ciddi problemi marketinqdir. Adətən, kitabı təzə çapdan çıxan, amma satılmayan yazıçılar bunu atır naşir və kitab mağazasının üstünə. Naşir də məqsədə çatmayanda hirsini oxuculardan çıxır. Amma bütün bunlar məyusluğa qapılmaq üçün səbəb deyil. Məşhur ixtiraçıların, brend sahiblərinin həyatını oxusaq, görərik ki, onların hamısının ilk addımı uğursuz olub. Yenilməz iradələri, kəşf etdikləri yeni metodlarla böyük uğura nail olublar.

Yazıçı da, satıcı da bir şeyi dəqiq yəqin etməlidir ki, oxucu satış nöqtəsinə gəlmədən alacağı kitab haqda məlumatlı olmalıdır. Yoxsa qiymət endirimi, insan çoxluğu elə də təsir etməyəcək. Televiziyanı reklam vasitəsi kimi çıxıram. Oranın izləyicisi əsasən yaşlı nəsildir, oxucu isə gənc nəsil. Sovet dövründəki kimi xüsusi teleproqramlar da yoxdur ki, məktəblilər, tələbələr yeni çıxan kitablar haqda məlumatlı olsun.

Problem ondadır ki, Azərbaycanda kitab satışı ilə bərabər ədəbi tənqid inkişaf etmədi. Qəzetlərdə kitabın təbliğatı isə qalıb köşə yazarlarının ümidinə. Bir neçə yazıya baxıb görmüşəm ki, yazan adam dost-tanış xatirinə yazıb. Kitabı oxumadığına görə məzmundan heç nə çatdırmayıb.

Qalır sosial şəbəkələr, bloqlar, ədəbi saytlar. Bir neçə il əvvəl gənclər bloq yazıları çox yazırdılar. Yeni çap olunan kitablar haqda fikirlərə də rast gəlinirdi. Amma bunlar həvəskar iş idi. İndi bloq yazanların sayı da azalıb. Yəqin stimulları yoxdur.

Hətta həvəskar bloq yazıları belə kitab satışına müəyyən müsbət təsir göstərirdi. Öz şəxsi bloqumda haqqında heç yazı yazmadan Seymur Baycanın “Quqark” romanının posterini yerləşdirdim. bir il ərzində yalnız bir rəsmə görə xeyli adam o romanla maraqlandı. Səbəblər müxtəlif idi. Biri Ermənistanın Quqark şəhərində doğulmuşdu, o biri karikaturanı bəyənmişdi, digəri hədiyyə etmək üçün məsləhət istəmişdi. Bu adamlar hamısı yeni kitab alıcıları idi.

Planlı şəkildə ədəbi tənqidə stimul yaradan tək mətbu orqan “Azadlıq” radiosunun “Oxu zalı” bölməsidir. Orda Azərbaycan yazıçılarının yeni çapdan çıxmış romanları iki-üç aydan bir müzakirə olunur, tənqidçilər qonorar alır.

Əlbəttə, naşir və yazıçıların sayt açmaq, hər çıxan kitab haqda qonorar vermək imkanı olmaya bilər. Amma bu işi sosial şəbəkələr və bloqlar vasitəsilə daha ucuza başa gətirmək olar. Kitab haqda “Facebook”da yaradılmış qruplarda, səhifələrdə xeyli adam var ki, daimi müzakirələr aparırlar. Aralarında oxuduğu əsər haqda bloq yazıları yazanlar da var. Bütün bunlar spontan baş verir və kütləyə gedib çatmır.

Endirimli kitab yarmarkasına kimi indi sadalayacağım işləri görmək olar: Yaxşı piar mütəxəssisinin, naşirin də vəzifəsi odur ki, bu adamlardan şəbəkə yarada bilsin. Ən azı yeni əsərlər haqda davamlı yazacaq beş-on bloqçunu maraqlandırmaq olar. Maddi stimul kimi qonorarı hədiyyə kitab əvəz edə bilər. Bir şərtlə ki, hədiyyənin qarşılığında həmin şəxs müəyyən edilmiş vaxta yazı hazırlayacaq. Təsəvvür edin, eyni zamanda xeyli adam bir əsər haqda geniş məlumat verir. Yazını yazan şəxs yazdığının paylaşılmasında maraqlı olacaq. Hər yazını azı bir neçə yüz adam oxuyacaq. Çoxluğun rəyi qərarsız oxucunu daha inamlı edəcək. Haqqında oxuduğu kitabı bir gün almaq istəyəcək. Bütün bunlardan sonra isə endirimli kitab yarmarkası onun üçün göydəndüşmə olacaq.

Bu işdə təkcə naşirlər yox, yazıçılar özləri də maraqlı olmalıdır. Özlərinə yaxın bildikləri oxuculardan kitabları haqda yazı yazmalarını xahiş etsinlər. Əsəri ən azı bir il gündəmdə saxlamağı hədəf seçsinlər. Hər hansı qapalı yerdə kitab müzakirəsi təşkil etmək bəzən o qədər də uğurlu olmur. Çünki adamlar yazıçı ilə daha çox maraqlanırlar, nəinki yazdığı ilə.

Yazıçı da, naşir də əsər haqda yazılacaq mənfi rəydən qorxmasınlar. Sarkazmlı, kəskin tənqidi yazılar bayağı tərifli yazılarla müqayisədə kitaba daha çox alıcı qazandırır. “Reklamın yaxşısı-pisi olmaz” ifadəsi, bəlkə də, ən çox kitab bazarında sözünü deyir. “Oxu zalı”nda romanı müzakirəyə çıxarılan bir gənc yazıçı haqqında bütün tənqidçilər mənfi rəy vermişdi. Amma o, müsahibəsində fəxrlə dedi ki, çap etdirdiyi kitablar artıq satılıb qurtarmağa yaxınlaşır. Hətta bizi qınayan oxucular oldu ki, siz niyə zəif əsərlər haqda yazı yazıb, onları reklam edirsiniz.

Zahiri görünüşünə baxıb kitabdan uzaq saydığınız adamlar belə kitab alıcılarıdır. İyul ayında Nərimanov parkında keçirilən kitab yarmarkasında mən də iştirak etdim. Xeyli kitab aldım. – Yeni-yeni mövzularda yaza bilmək üçün daim mütaliə şərtdir – Elə yanımda duran bir gənc satıcıdan Elxan Elatlının romanlarını sadalamasını istədi. Adı çəkilən altı romandan dördünü oxumuşdu. Hər adam bir yazıçının yazdıqlarını davamlı oxumur. Gənc özü isə ictimai sektor nümayəndəsindən çox, “avtoş”a oxşayırdı. Amma o da oxucudur.

Digər bir nümunə: Kitabla heç bir əlaqəsini düşünmədiyim tanışlardan biri bu yaxınlarda Elxan Elatlının üç romanını alıb oxuduğunu dedi. Heç vaxt kitab almayan bu gənci kitab sevgisi dostunun əlində gördüyü bir kitabla başlamışdı. Digər Azərbaycan yazıçıları ilə bağlı xeyli belə nümunəyə rast gəlmişəm.

Dediyim odur ki, yerli oxucunu qısır bilməyin. Kitab bazarının miqyası çox genişdir. Əgər oxucunu maraqlandıra bilsəniz.

Könüllü satıcılar gənclər adına yaxşı nümunədir. Amma o könüllü satıcılar könüllü reklam agentlərinə çevrilsə, bu qədər əlavə xərclər çəkməyə ehtiyac qalmaz.

Kitab biznesi ilə əlaqədar şəxs olmadığıma görə yalnız nəzəri təcrübəmi bölüşdüm. Şahbaz Xuduoğlu və digər naşirlər hər il Avropanın neçə-neçə kitab yarmarkalarında iştirak edirlər. Onların ölkəyə yeni marketinq metodları gətirmək imkanları var. Təkcə müəllif hüququnu alıb kitab çap etməklə bazar işləməz.