Şiə atanın vəhhabi oğlu

Yazıçı Etel Lilian Voyniçin “Ovod” romanını oxuyanda bir o qədər təsirlənməmişdim. Əsərin gerçək gücünü SSRİ istehsalı, eyniadlı “Ovod” (1980) filminə baxarkən anladım. “Ovod” əbədi atalar və oğullar dilemmasını canlandıran ən güclü romanlardan biridir.

Roman inqilabçı və anti-kilsə mövqeyinə görə Qərb cəmiyyəti üçün arzuolunmaz əsərlərdən biri olub. Hətta öldü bilinən yazıçı Voyniçin sağ olduğu və Amerikada yoxsulluq içində yaşadığı 1955-ci ildə aşkarlanıb. Yaratdığı inqilabçı obrazına görə SSRİ və digər postsovet ölkələrində populyarlıq qazanıb.

Bu roman haqda, bəlkə də, yazmazdım, əgər gənc Ovodu müasirlərim arasında görməsəydim. Böyüdüyü mühiti yalan sayan neçə-neçə üsyankar Ovod varmış bu ölkədə.

Voyniçin qəhrəmanı Artur İtaliyada ticarətlə məşğul olan ingilis ailənin oğludur. Keşiş Montanelli seminariyada oxuyan bu gəncə qəyyumluq edir. İnqilabçı təşkilata qoşulan Artur kilsə rahibinə günahını etiraf edərkən bilmədən xainə çevrilir. Bir neçə günlük həbsdən sonra dostları ondan üz çevirir. Qeyri-qanuni nikahdan doğulduğu və əsl atasının keşiş Montanelli olduğu həqiqətini öyrənir. Hər kəs tərəfindən xəyanətə uğradığını başa düşən bu gənc intiharını imitasiya edir. Cənubi Amerikaya qaçır.

Uzun illər sonra vətənə qayıdan Artur artıq iti qələmli jurnalist, inqilabçı Ovoddur.  Əsərin ən dəhşətli hissəsi atışma zamanı əsir düşən Ovodun həbsxanada dialoqudur. Həbsxana rəisi üsyanın qarşısını almaq üçün onu edam etmək istəyir. Qərarı isə kardinal vəzifəsinə yüksəlmiş Montanelli verməlidir. Ovodun doğma oğlu olduğunu öyrənən Montanelli ona qaçması üçün imkanlar təklif edir. Oğul isə ata qarşısında yeganə şərt qoyur. Kilsə və dinindən imtina etməsini. Kilsədən üz çevirə bilməyən Montanelli Ovodun edamını seçir.

Bu səhnə İsa peyğəmbərin çarmıxda can verməsi rəvayəti qədər təsirlidir. Dinindən şübhə edən xristianlar tez-tez bu sualı verirlər: “İsa Allahın oğlu idisə, nə üçün atası çarmıxda can verməsinə razı oldu?” Ovodun ölümü də ani yox, İsa tək əzablı, bəşəriyyətə üsyan edən şəkildə təsvir olunur.

Bu süjet Voyniçin deyil, Dostoyevskinin qələmindən çıxsaydı, yəqin ki, “Ovod” dünyanın diqqətindən kənar qalmaz, “Boyük inkvizitor” hekayəsi kimi ilahi güc qazanardı. Dostoyevskinin obrazı olan İsadan fərqli olaraq Ovod ilahi qüvvəsi olmayan adi insandır. Onun həyatını hər kəs yaşaya bilər. Təəccüblü olsa da, Ovodlar hələ də yaşayır.

İctimai sektor dediyimiz fəallar arasında xeyli ateist gəncə rast gəlmək olar. Onların çoxu ateizmi moda olaraq seçsə də, içlərində qəti mövqeyə sahib olanlar da var. İlk baxışdan fikirləşmək olar ki, dini bilikləri olmadığı üçün belə seçim ediblər. Amma şəxsi həyatlarını araşdıranda qarşıya tam başqa mənzərə çıxır.

Bir bilsəniz, ata-anası hacı, məşədi, kərbəlayi olan, uşaq vaxtı mədrəsəyə gedən neçə gənc ateist var bu sektorda. Təkcə oğlan yox. Qardaşı qatı dindar olan, ata ögeyliyindən Bakıya qaçmış neçə üsyankar qız.

Onların hamısı valideynlərinin inancının yalan olduğunu iddia edir. Səmimi qəlbdən inanmağı arzu edərkən günün biri aldadıldıqlarının fərqinə vardığını deyirlər. Xəyanətin qisasını inkarçılıqda görürlər. Gənc Artur kimi. Və ruhlarında başlayan mübarizə cəmiyyətə, onun dəyərlərinə qarşı üsyana çevrilir.

Günah ilahi inanclarda, İslam dinindədirmi? XIX əsrdə yaşasaydıq, bəlkə də, cavabımız “hə” olardı. Lakin fikir plüralizminin olduğu XXI əsrdə ateist atanı inkar edən mühafizəkar oğul, millətçi fikir adamının vəsiyyətini ələ salan kosmopolit oğulun canlı nümunələri ilə qarşılaşırıq.

Götürək doğma Türkiyəni. 22 il əvvəl “Türk xalqının 60 faizi axmaqdır” deyən ateist türk yazıçısı Əziz Nesinin oğlu Əli Nesin dini-mühafizəkar siyasi lider Ərdoğanı öz idealı sayır. Türk millətçilərinin atası sayılan Nihal Atsızın oğlu Yağmur Atsız atasının fikirlərini irqçilik deyə ələ salır.

İlahi olsun, ya insan məhsulu, istənilən ideologiya ifrata varanda gənc nəsil üçün zəncirə çevrilir. Çünki insan ağlı mühakimə etməyə qadirdir. Mühakimə yolu ilə əldə olunmuş həqiqət isə inkarı inkardan başlayır. Nə qədər qəribə olsa da, ilk zərbəni kilsə öz tələbəsindən, ata oğlundan alır. Bir vaxtlar dini seminariya şagirdi olan gənc İosif sonralar ən böyük din düşməni Stalinə çevrildiyi kimi.

Bəzən ata oğul dilemması ateistlə dindar qarşıdurması olmaya bilər. Hətta bir dinin iki məzhəb fərqliliyi Ovodun taleyini təkrarlamağa qadirdir. Bu yaxınlarda oxuduğum qəzet xəbəri Ovoda çevrilmiş Artur haqqında idi. Məkan isə İtaliya yox, Azərbaycandır.

Royonlarımızın birində qatı Əli şiəsi olan dindar kişinin oğlu vəhhabi gənclərə qoşulur. İslam haqda bilikləri onlardan öyrənir. Bunu gözü götürməyən ata oğlundan polisə şikayət edir. “Ağıllandırmaq” məqsədilə hətta bir neçə sutkalıq həbs cəzası verdirir. Ata xəyanəti ilə üzləşən oğul yenə yoldaşlarının yanına qayıdır. Təzyiqlər o həddə çatır ki, axırda başını götürüb Suriyaya döyüşməyə gedir.

Bəli, bu insan ölməz roman qəhrəmanı yox, adını belə eşitmədiyimiz adi gəncdir. Eyni taleyi yaşayır. Eyni üsyanı edir. Vətənini atıb, ölüm axtarmağa gedir. Ola bilsin, zəmanəmizin Ovodu illər sonra yenidən Azərbaycana qayıtdı. Bu dəfə şikəst, üzündəki çapıqlardan tanınmaz halda. Bəlkə də, ona xəyanət edən atanın qarşısında dayanaraq hesab çəkəcək. Oğul itkisinin necə bir hiss olduğunu soruşacaq.

Ovodların faciəsini təkrar-təkrar yaşadan səbəblər çoxdur. Azad mühitin yoxluğu, ehkamçı ailə, fikir və vicdan azadlığına dözümsüzlük. Azadlıqlar olmayan yerdə üsyan ocağının alışması an məsələsi olur.

Bu yazı yazılmasaydı, belə “Ovod” klassika olaraq qalacaqdı. Ancaq valideyn olacaq hər kəs bu romanı oxumalıdır. Dindarı, solçusu, ateisti, millətçisi... Hər kəs. Ən azı filminə baxmaq lazımdır. Ovodun həyatı romantik bir inqilabçının macərası deyil. Ruhunu yalana, xəyanətə qurban vermək istəməyən insan faciəsidir.