Roman, ya ucuz seks-triller?

“İçən yazıçılar avara romanlar yazırlar”. Amerika yazıçısı Con İrvinqin bu fikrinə, bəlkə də, önəm verməzdim. Əgər Cəlil Cavanşirin son romanı “Qadın corabları”nı oxumasaydım. Doğrudan da, yazıçının içki aludəçiliyi maraqlı mövzunu sıxıcı və işlənməmiş süjetə çevirib məhv edə bilər.

“Romanla içkinin nə əlaqəsi?” deyəcəksiniz. Kitabı əlinizə alıb, üz qabığının arxa tərəfinə baxan kimi aydın olacaq. Yazıçının surəti verilən karikaturada Cəlil Cavanşir əlində badə tutub. Onun aynadakı əyyaş əkizi badəsinə şərab süzür. Deyim ki, dizayn üçün çəkilmiş rəsm əsərdən daha uğurludur.

Kitabı cildinə görə mühakimə etmirik. Yazıçının içki əhvalı romana xeyli yansıyıb. Yarı sevgi, yarı detektiv romanı olan “Qadın corabları” hər iki janrı təsvir etməkdə uğursuz olub. “Qadın corabları” barədə “bu sevgi romanıdır” deyə bilmərik. Çünki kişinin qadına sevgisi, yaxud qadın fədakarlığı təsvir olunmur. Epizodik intim səhnələri isə əyyaşlıq içində keçən həyatın parçalarını xatırladır.

“Qadın corabları”nın detektiv ola bilməsi üçün müəmma, deduktiv məntiq kimi keyfiyyətlərin heç birini görmürük. Oxucunu həyəcanda saxlayacaq süjet yoxdur.

Bu əsər faciə də deyil. Əsərdə kimin faciəsinin yaşandığı bilinmir. Süjetdə ölüm arzu olunan hadisədir. Onu ciddiyə alanlar isə, əslində, qeyri-ciddi fəaliyyətlə məşğuldur. Sanki dərd-qəm içində batan yazıçı dərdlərini birdəfəlik unutmaq üçün yaxşıca içib, hər şeyi danışıb. Cəlil Cavanşirin nümunəsində isə kağıza boşaldılıb.

Roman Nicat Aslan adlı gənc yazıçının həyətdəki ağacdan qadın corabları ilə asılması ilə başlayır. Polisə görə, bu, intihardır. Çünki Nicat bu hadisəyədək bir neçə dəfə intihara cəhd edib. Yazıçının dostu və şəxsi psixoloqu Orxan hadisənin intihar deyil, qətl olduğu fikrindədir. O, həqiqəti aşkarlamağın tək yolunu Nicatın keçmiş sevgilisi Könülü danışdırmaqda görür.

Əsərdəki digər hadisələr bir-birini təkrarlayan səhnələr şəklində davam edir. Kafe, restoran, şərab, siqaret tüstüsü...  Digər qəhrəmanların iştirakı epizodikdir.  Sanki onlar haqda söhbət açılır, rol verilmir.

Kitabın üz qabığında “18+” xəbərdarlığı olsa da, məzmunla daha kiçik yaşlı oxucuları həyəcanlandırmaq olar, nəinki 18 yaşdan yuxarı olanları. Seks səhnələri elə də ustalıqla təsvir olunmayıb. Oxucuda həyəcan yaratmır. Hətta bir səhnədə kişi və qadın qəhrəmanların yeri səhv düşüb. Qadın hisləri kişi ifasında təsvir olunub.

Hər paraqrafda məşhur şəxslərdən epiqraflar gətirilir. Epiqraflardakı fikirlərin bir çoxunun sevgi və qadın mövzusuna aid olması maraqlıdır. Ola bilsin, yazıçı romanın qadın oxucular sayəsində yaxşı populyar olacağını hesablayıb. Əsər uğur gətirməsə belə, qadın ruhunu oxşayan epiqraflar yazıçının “qız tutmaq” şansını yüksəldər.

Bir neçə yerdə qarşılaşdığımız söyüşləri saymasaq, əsərin dili vulqarlıqdan uzaqdır. Cümlələr bitkin, yazı dili səliqəlidir. Cəlil Cavanşirin ədəbi dilə yaxşı yiyələndiyi hiss olunur. Yazı dilinin axıcılığı ilə hadisələrin dinamikliyi uzlaşmır. Melanxoliya ruhu, həyəcanı öldürür.

Cəlil öz əsərinə natamam papaqçı kimi yanaşıb. Halbuki münbit mövzu var ikən roman konstruksiyası üzərində işləmək olardı.

“Qadın corabları” yazıçının öz həyat iztirablarında qurtulmaq vasitəsi kimi yazılıb. Ədalətsiz ictimai quruluşa etiraz, polisin cinayətkara çevrilməsinə nifrət və şəxsi həyatın ağır basan yükü. Romanda Nicatın adından verilmiş xatirələr, monoloqlar xeyli təsirlidir. Amma bütün bunlar nə süjetdəki hadisələrdə məntiqi ardıcıllıq yaradır, nə də ki, detektiv ipucu rolunu oynayır.

Cəlil Cavanşirdən usta detektiv yazıçı çıxmaz. Bunun üçün ayıq başla, diqqətlə düşünərək roman yazmaq lazımdır. Xırda detallar mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, romanın əvvəlində intihar etmiş Nicat Aslanın üzərində heç bir zorakılıq əlamətlərinin olmadığı deyilir. Sonda məlum olur ki, Nicat Aslan asılmamışdan qabaq biləyini kəsibmiş. Hətta kəsik yerlərindən qan damcılayır. Təbii ki, damcılar cinayət yerində iz qoymalı idi.

Əsərdə tez-tez dəyişən maraqlı obrazlar da var: namaz qılan fahişə, içki içən hicablı qız, dostlarına pul xərcləyən “işverən” aktivist,  azad seks təbliğatçıları... Görünür, Cəlil Cavanşir üzvü olduğu “Nida” təşkilatının mühitini diqqətlə izləmiş, real şəxslərin həyat hekayələrini roman personajları halına sala bilmişdir. Mövcud mühitlə yanaşı, ictimai sektorun mənəvi eybəcərlikləri də bütün çılpaqlığı ilə təsvir olunub.

Romanın uğurlu tərəflərindən biri rəssam işidir. Üz qabığında, səhifələr arasında verilmiş illüstrasiyalar yaradıcı işdir. Digər mühüm yenilik yazıçının tez-tez süjetə müdaxilə etməsidir. Roman qəhrəmanlarına izah edilir ki, onlar real hadisənin iştirakçıları deyillər. Uydurma komiksdirlər. Süjetə belə müdaxilələrə sovet teletamaşalarında rast gəlmək olurdu. Müasir Azərbaycan romançılığı üçünsə ilkdir.

“Qadın corabları”nda Orxan və Könül yoxdur. Burada yazıçı “mən”i, Cəlil Cavanşirin əzabları var. O, bu əzablardan qurtulmaq naminə süjet uydurub. Ola bilsin, roman onun üçün xeyli doğmadır. Amma oxucu bunu hiss edə bilməz. Çünki təsvir olunan həyatı yaşamayıb, hissləri keçirməyib. Usta yazıçının vəzifəsi isə oxucunu o ruh halına gətirə bilməkdir.

Maraqlı avtobioqrafik roman ola biləcək əsər maraqsız süjetin qurbanına çevrilib.

Ümumilikdə, “Qadın corabları”nı çap olunan keyfiyyətsiz romanlar sırasında ən keyfiyyətlisi saymaq olar. Yazı dili və cəsarətinə görə.