Azərbaycan kişisinin xilaskarı Nino

“Əli və Nino” – bu ad kimin üçün iki gəncin sevgisi, bir digəri üçün gürcü və azərbaycanlılar arasında ortaq dəyər deməkdir. Mən isə bu romanda bir millətin taleyini və Azərbaycan kişisinin xilasını gördüm. Əgər səlahiyyətimdə olsaydı, 11-ci sinif şagirdlərinə Azərbaycan tarixi kitabından öncə bu romanı oxutdurardım.

 

“Əli və Nino” bizə şah damarımızdan yaxındır. Biz Cümhuriyyət qurucuları haqqında az bilirik. O insanların Şərqdə bənzəri olmayan bir dövlət qurarkən nə hiss etdiklərini, hansı arzu ilə yaşadıqları haqda isə heç nə bilmirik. Heç bir statistika, arxiv materialı tarixin ruhunu daşıya bilməz. Əgər o dövrü yaşamış insanın qələmindən çıxan əsər deyilsə.

Romanı oxuduğum gündən Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin əsəri saymışam. Əsərdə təsvir olunan coğrafiyaları o gəzmişdi. Cümhuriyyəti quranlardan biri o idi. Uydurma Qurban Səid, Məhəmməd Əsəd təxəllüsləri altında gizlənənlər Əli xan Şirvanşirin daşıdığı milli ruhu daşıya bilməzdilər.

Tarixi əhəmiyyətindən savayı romanın ən düşündürücü tərəfi Əlinin Ninoya məhəbbətidir. Axı, nə üçün xalası qızı Aişə yox, məhz Nino? Ərinin bir sözünü iki eləməyən müsəlman qızı yox, xristian gürcü qız? Nə üçün millətini canından çox sevən Əli milli qızla evlənmək arzusunda deyildi?

Romanı oxuduğum ilk gündən bu suallar məni düşündürdü. Vaxt keçdikcə həyatda gördüklərimi əsərlə qarşılaşdırınca cavabları tapdım. Əli aşiq olmuş gənci təmsil etmirdi. O, bir millətin qurtuluş simvolu idi. Onun simasında Asiya və Avropa arasında çırpınan minlərlə təhsilli türk gənci dayanırdı. Bu gənclərin yüksəlişi və qürubu yapışacaqları bircə əldən asılı idi. O əl ya Avropa üfüqünə aparacaq, ya da Asiya bataqlığında əbədiyyən batıracaqdı.

Əli xan Şirvanşir dövrünün kamil gənci idi. Bu obrazı yaradan Çəmənzəminlinin ideyaları tarixin süzgəcindən süzülüb gəlmişdi. O, qurtuluşu gətirəcək bu əli Aişədə, erməni Anuşda deyil, gürcü qızı Ninoda görürdü. Azad nəsil azad kişilərdən deyil, azad qadınlardan doğulur. Bir ölkənin siyasi ideologiyasını kişilər deyil, anaların tərbiyə etdiyi uşaqlar daşıyır. 

Fatmanisələr, Tükəzbanlar Avropa təhsili ala bilər. Qərb xanımları tək geyinə bilər. Amma əsla knyaz nəslinin qürurunu, müasir düşüncəni, azad ruhlu insanı daşıya bilən nəsil yetişdirə bilməzlər. Azad nəsil yetişməyəcəksə, millət də gözükölgəli qalacaq. Əli bunu başa düşürdü. Nino onun üçün xilas kəməri idi. Ninonun nadincliklərini də, erməni Naxaryan tərəfindən qaçırılmasını da buna görə bağışlamışdı. O, Ninonu itirsəydi, bir daha tapa bilməyəcəkdi.

Bu yüz il öncə ürəyi millət sevgisi ilə döyünən bir gəncin baxışı idi. Ya bu gün, çox şeymi dəyişib? Öz təcrübəmdə əmin oldum ki, Fatmanisələr, Tükəzbanlar necə varsa elə qalıb. Nino isə həmin alicənab, qürurlu gürcü qızıdır. O, bu gün də Əlinin arzusudur.

Düz üç il əvvəl Tiflisdə bir tədbirə gedəcəyimi dedilər. Doğrusu, seçimləri mən deyildim. Evcil xarakterli biri olduğumdan harasa getmək mənə əzab kimi görünür. Sadəcə ingilis dili bilən və siyasi dünyagörüşə malik bir başqası olmadığından istər-istəməz getməli oldum.

Yenə üç Qafqaz xalqının nümayəndələrini bir araya toplamışdılar. Tədbirdə ən çox diqqəti çəkən isə gənc qızlar oldu. Azərbaycan heyəti istisna digər ölkələri çoxluq olaraq qızlar təmsil edirdi. 

Ermənilər haqda deyiləcək çox şey yoxdur. Allah azərbaycanlılar və erməniləri xasiyyətcə o qədər bənzər yaradıb ki, bu iki xalqın necə düşmənə çevrildiyi mənim üçün sirr  olaraq qalır. Sadəcə bir ciddi fərq var. Onlarda arvadlar siyasətə qarışır, bizdə kişilər.

Amma gürcü qızları... Mən onların alicənab simasında sanki “Əli və Nino”nu yenidən oxumuş oldum. Gürcü qızlarının dərisi solğun olur. Lakin arıq, uzun qamətləri, dik burunları onları olduqca gözəl göstərir. Sanki bütün gürcü qızları sağlam və gözəldir. Lap romanda təsvir olunduğu kimi. 

İş sadəcə gözəlliklə bitsəydi, hər gürcü qızı Nino olmazdı. Tədbirdəki qızların əksəriyyəti ingilis, rus dillərində mükəmməl danışırdı. Nitqdən əlavə Qərb insanına məxsus siyasi dünyagörüşə malikdirlər. Bilmirəm son on ildə bu cür dəyişiblər, ya elə Nino dövründən belədirlər. Amma onları dinləmək belə xüsusi zövqdür. 

Eqoist xalq olsalar da, gələcəyə mentallıq gözü ilə baxmırlar. Mentaliteti qurşaqdan aşağı görən Asiya zehniyyətli azəri qızlarından fərqli olaraq, onlar əsl avropalıdır. Avropa düşüncəsi qurşaqda deyil, beyinlərində cərəyan edir.

Tədbirdən söz salmazdım, əgər gürcü və azərbaycanlı qızlar arasındakı uçurum bu dərəcə aşkar olmasaydı. Tədbirin elə ilk günündə bizim qızlar hücuma keçdi. Qarabağ dərdindən, muğamdan, dolmadan ard-arda sitatlar gətirdilər. Onların hər biri özünü Qənirə Paşayeva kimi təsəvvür edirdi. İngilis dili bazaları isə “20% torpağımız işğal altındadır”, “1 milyon qaçqınımız” var deməyə çatırdı. 

Bir xeyli danışıb özlərini qalib kimi hiss etdilər. Elə ki, moderator onların danışdıqlarının mövzu ilə heç bir əlaqəsi olmadığını üzlərinə vururdu, çaşıb qalırdılar. Sonra ard-arda suallar gəldi. Bax, burada azad düşüncəli gürcü qızları ilə şablon düşüncəli bizimkilərin fərqi ortaya çıxdı. Nə qədər cəhd etsələr də, mövzuya uyğun cavab verə bilmirdilər. Fərd kimi deyil, AzTV qəlibləri ilə danışırdılar.

Bu səhnəni izləməyə hövsələm çatmadığı üçün üzümü çevirdim. Üzümü çevirincə bir an gürcü qızların üzündə gülüş ifadəsi gördüm. Səssiz, amma ironiya dolu gülüş. Sanki romanın içinə düşmüşdüm. Bir tərəfdə Nino vardı, digər tərəfdə Cavaşirlər nəslinin hərəmxanasındakı qadınlar. Ninonun ironiyası çadraya deyildi, düşüncə geriliyinə idi.

Tədbirin ikinci günü bir kişi çox qəribə, ancaq qadınsayağı bir mənzərəyə şahid oldum. Gürcü qızları qalmışdı bir kənarda. Bizimkilər ermənilərlə moda müharibəsinə başlamışdı. Hər nahardan sonra qarderobdan yeni paltarlar seçirdilər. Eləsi vardı bir gündə üç dəfə paltar dəyişdi. Erməni tərəfi qızları da əks atəşlə cavab verməyi unutmurdu. Zövq zövqə atəş açırdı. 

Qarabağ müharibəsi kimi bu müharibə də elan edilməmişdi. İntellekt, dünyagörüşü deyil, eqoist qadın hisləri savaşırdı. Azərbaycan qızlarının dünyagörüşü qıtlığından yaranan faciə göz görə-görə komediyaya çevrilmişdi.

Tədbirdəki gürcü qızları haqda onu deyə bilərəm ki, ilk gün hansı geyimdə gəlmişdilərsə, sonacan o cür gəlib-getdilər. Ciddi, amma eyni dərəcə zövqlü geyinirlər. 

Əli Ninonu həm də onu ucaltdığı üçün sevirdi. Romanda Əlinin Ninonun qohumlarının məclisində oturduğu səhnə var. Qohumlar gürcü knyaz nəsillərinin nə qədər qədim olduğundan danışırlar. Əli onların qədim köklərə malik nəsli öz nəslini müqayisə edib qızarır. Nino bunu görür və Cavanşir nəslinin başını ucaldacaq cümlə deyir: “Sənin ulu baban Tiflisi fəth edəndə bunların əcdadları harada idi?”

Gürcü qızları da eynən Nino kimidir. Təhsilli, alicənab gürcü qızı əsla yanındakı kişinin alçalmasına şərait yaratmaz. Yad millətdən biri olsa da. Azərbaycanlı qızlar kimi kişini zəif görüb alçaltmazlar. Aldığı təhsili üstünlük kimi görüb, başa qaxınc etməzlər. Bir gürcü qızı kişinin çətin vəziyyətə düşdüyünü gördüsə, bunu ona hiss etdirmədən vəziyyəti öz əlinə alar.

Tədbirdə qrup işləri də olurdu. Mürəkkəb vəziyyətə düşdüyümü görən gürcü qız özü çıxış yolları axtarmağa başladı. Həll yolunu izah etdi, cavabları da özü yazdı. Yarım saat ərzində üzündə bircə narazılıq ifadəsi görmədim. Fərqli qruplara düşmüş azərbaycanlı oğlanlar da eyni situasiya ilə qarşılaşdıqlarını bölüşdülər.

Daxili aləmləri zəngin olduğu qədər kübardırlar. Bir nəfər xüsusilə yadda qaldı. Valideynləri ona təmtəraqlı Madonna ismi versələr də, o təvazökarlıq edərək, Teo çağırılmasını istəyirdi. Tədbir xaricindəki istirahət vaxtında şəhəri gəzmək istəyən bir qrup azərbaycanlı oğlana öz köməyini təklif etdi. Osetiya müharibəsindən sonra şüurlu şəkildə rus dilindən imtina edən bir çox gürcüdən fərqli olaraq, bizimlə rus dilində danışdı. Çünki məişət mövzularını bu dildə danışmaq bizim üçün daha rahat idi. Halbuki ingiliscəni eyni səviyyədə mükəmməl bilirdi.

Bir azəri qızının əcnəbi ilə ingilis dilində danışması mənzərəsi qədər gülünc səhnə az rastlanar. Elə bil bizim qızların ana dili ilə birgə şəxsiyyətləri də yoxa çıxır. Üzlərində meymun gülüşü, hərəkətlərində şitlik yaranır. Amma gürcü qızı iki saatlıq gəzinti ərzində alicənablığını bir an olsun itirmədi. Hətta geri qayıdarkən özü konduktor roluna girib nəzarət etdi ki, azərbaycanlılar gediş haqqını düz versinlər.

Nino Əlini ən çətin anlarında tərk etməyən kimi gürcü qızları da işi sonacan aparırlar. Ən gözəli bəhanələr, şikayətlər eşitmirsən. Mən tanıdığım hər təhsilli gürcü qızında bir Nino görürdüm. Bu Ninolar təkcə gözəllikləri ilə deyil, ağılları ilə də heyran edə bilirlər.

100 il öncənin Cümhuriyyət qurucuları bu günün insanından daha müdrik idilər. Onlar çox gözəl başa düşürdülər ki, cır budağı cır ağacla peyvənd edib müasir millət yaratmaq olmaz. Çəmənzəminlinin qəhrəmanı Əlinin Ninonu, mühacirət edən Rəsulzadənin kübar polyak qadınını tərcih etməsi məhz milli siyasi fikrin yaşadılması amalı idi. Bu milli fikir mentalitetə yox, Avropa dünyagörüşünə əsaslanırdı. 

Əlini dostu İlyas da başa düşmüşdü. Ninoya sahib olan Əlinin ingilisləri necə heyrətə saldığını görüb deyir: “Mən də evlənməliyəm, Əli xan. Görəsən, Ninonun xalası qızı yoxdur ki?”

Hər şeyə mentalitet, arvad-uşaq söhbəti prizmasından azərbaycanlılar bu şəxsləri əsla anlaya bilməz. Nino sevə bilmək üçün Əli qədər geniş düşüncəli olmalısan. Kimsə məişət qayğıları yaşayıb, nəslini davam etdirmək istəyirsə yerli Fatmanisələrdən, Tükəzbanlardan birini yol yoldaşı seçə bilər. Şəxsi gələcəyini millətinin gələcəyi uğrunda fəda etmək istəyən gənc üçün isə tək xilas yolu Ninodur. Çünki Ninonun məhəbbəti sənin ömründən uzun yaşayacaq.